بازنگری برنامه درسی گرایش مدیریت اطلاعات در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه علامه

لیزنا؛ دکتر مهدی علیپور حافظی، عضو هیأت علمی دانشگاه علامه طباطبائی:  اطلاعات یکی از عناصر مهم و ضروری در جوامع و رشد و توسعه آن محسوب می‌شود. امروزه با گذر زمان و با توسعه فناوری‌های اطلاعاتی و افزایش تنوع در قالب‌های اطلاعاتی، حجم آن با رشد سرسام‌آوری در حال افزایش است. دغدغه مهم جوامع به‌ویژه جوامع علمی، توان مدیریت این حجم بالای اطلاعات است تا بتوان از آن در زمان و مکان مورد نیاز بهره‌برداری کرد. در این راستا با رشد فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی و توان بشر در بهره‌گیری از حسگرهای مختلف، امکان شناسایی و ثبت و ذخیره داده‌ها و دانش فراهم شده است. لذا پاکسازی، تحلیل و کشف اطلاعات و دانش از دل آنها تبدیل به دانشی کاربردی در این حوزه شده است.

علم اطلاعات و دانش‌شناسی حوزه‌ای فرا‌رشته‌ای است که در راستای مدیریت اطلاعات فعالیت می‌کند. لازم به توضیح است که پیشتر تمرکز این رشته علمی متکی بر مدیریت منابع اطلاعاتی بود. این در حالی است که امروزه تمرکز بر مدیریت داده، محتوا و دانش است. از این رو ضروری می‌نمود تمرکز گرایش مدیریت اطلاعات در مقطع کارشناسی ارشد به‌جای تمرکز بر مباحث اساسی در مدیریت منابع اطلاعاتی بر مدیریت محتوا استوار باشد. از این رو، تمرکز اصلی بازنگری صورت‌گرفته در برنامه درسی گرایش مدیریت اطلاعات بر مدیریت محتوا بنا نهاده شد. بنابراین بهره‌گیری از فناوری‌هایی برای خودکارسازی فرآیند مدیریت محتوا (از شناسایی و پاکسازی تا سازماندهی و بازیابی) از جمله مؤلفه‌های اصلی در به‌روزآوری محتوای این گرایش تحصیلی است.

در این بازنگری تغییرات در چهار محور به‌روزآوری، مهارت‌افزایی و توانمندسازی، اسلامی‌سازی و بومی‌سازی در برنامه درسی مقطع کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی با گرایش مدیریت اطلاعات به شرح زیر صورت گرفت:

بازنگری از منظر محور به‌روزآوری

جدول 1 نشان‌دهنده میزان بازنگری سرفصل دروس گرایش مدیریت اطلاعات در این مرحله از بازنگری است. به‌طور کلی سرفصل تمام دروس بازنگری و به‌روزآوری شد. دروس پیشین که در اکثر موارد به دلیل کهنگی محتوا تمرکز بر مدیریت منابع اطلاعاتی از سرفصل دروس این گرایش حذف و با دروس جدید و به‌روز و مورد نیاز متخصصان این حوزه جایگزین شدند. در موارد معدودی (2) مورد عنوان درس به همان شیوه پیشین باقی ماند ولی محتوای آنها با نیازهای جدید بازنگری شدند و در 5 مورد نیز عنوان و محتوا به نحوی بازنگری شدند که بتوانند پاسخگوی نیازهای جدید دانش‌آموختگان این گرایش باشند.

• بازنگری از منظر محور مهارت‌افزایی و توانمندسازی

با توجه به نیاز بازارکار و دانش این حوزه در عصر متحول فناوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی تغییرات در افزودن دروس جدید و نیز بازنگری در دروس پیشین با هدف افزایش توانمندی‌های دانش‌آموختگان به شرح زیر صورت گرفت:

• آمار کاربردی در مدیریت اطلاعات. پیشتر این درس با عنوان آمار در علم اطلاعات و دانش‌شناسی بود، که با توجه به نیاز کاربردی دانش‌آموختگان این حوزه به با عنوان و محتوای جدید به‌روز شد تا بتواند پاسخگویی نیازهای بازار کار دانش‌آموختگان این حوزه باشد.
• تحلیل شبکه‌های اجتماعی. یکی از محورهای اصلی این رشته توجه به محتواهای اطلاعاتی است که در بسترهای غیررسمی قرار دارند. این محتواها، امروزه بسیار مورد استفاده افراد جامعه قرار می‌گیرند. از طرفی نیز سیاستگذاران و نیز اهالی کسب و کارهای نوین به‌دنبال متخصصانی هستند که مجهز به قابلیت‌های تحلیل شبکه‌های اجتماعی هستند. از این منظر این درس به سرفصل دروس این گرایش افزوده شد.
• مدیریت داده. امروزه داده و تحلیل داده، یکی از محورهای اصلی نیاز بازار کار کشور است. از این منظر درس جدید با رویکرد پاسخ‌گویی به این نیاز انجام گرفت.
• متن‌کاوی و داده‌کاوی. پیشتر این درس با عنوان داده‌کاوی مطرح بود، با توجه به حجم بالای اطلاعات به‌صورت بدون ساختار داده‌ای در قالب متن، این محور در این درس مورد توجه قرا رگرفت.
• بازاریابی دیجیتال اطلاعات. با توجه به توسعه فعالیت‌های بازار در محیط دیجیتال درس بازاریابی اطلاعات با رویکرد جدید به درس بازاریابی دیجیتال اطلاعات تغییر عنوان و محتوا داد.
• هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات. با توجه به توسعه فناوری‌های مرتبط با هوش مصنوعی و اهمیت آن در حوزه مدیریت اطلاعات، درس هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات به‌دنبال کاربست هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات است.
• آرشیو وب. گسترش لجام گسیخته وب و ضرورت توجه به حوزه آرشیوسازی محتوای وب، و در راستای توانمندسازی دانش‌آموختگان این حوزه، درس آرشیو وب به دروس این گرایش اضافه شد.
• کارآموزی در مدیریت اطلاعات. ضرورت نیاز به کارآموزی در مقطع کارشناسی ارشد این حوزه، باعث شد تا این درس به مجموعه دروس این گرایش اضافه شود.
• سمینار مباحث ویژه در مدیریت اطلاعات. با توجه به تحولات حوزه مدیریت اطلاعات و ضرورت توجه به آن درس سمینار مباحث ویژه با رویکرد آشناسازی دانش‌آموختگان با مباحث به‌روز این حوزه، به درس‌های این گرایش افزوده شد.

بازنگری از منظر محور اسلامی‌سازی

یکی از مسائل مهم در بازنگری برنامه‌های درسی، توجه به اسلامی‌سازی در دروس مرتبط است. از این منظر تغییرات انجام گرفته در برنامه درسی گرایش مدیریت اطلاعات به شرح زیر است:

• فلسفه مدیریت اطلاعات. یکی از اهداف رفتاری این درس با محوریت نظریه‌های بنیادی حوزه مدیریت اطلاعات از منظر دانشمندان مسلمان به این اهداف رفتاری این درس افزوده شد. در این راستا مباحث مرتبط در محور درس‌ها و نیز منابع اصلی این مباحث به سرفصل این درس اضافه شد.
• علم داده. محور حریم خصوصی و اخلاق در علم داده (با تکیه بر آموزه‌های اسلامی) در این درس مورد بحث و ارائه قرار گرفت.

• بازاریابی دیجیتال اطلاعات. محور بحث زیر در سرفصل این درس از منظر اسلامی‌سازی مطرح شد: اخلاق و مسئولیت اجتماعی در بازاریابی خدمات اطلاعاتی (ملاحظات اخلاقی در بازاریابی، مسئولیت اجتماعی و پایداری، رعایت قوانین و مقررات) (با تکیه بر اصول و مبانی دین اسلام)
  • مدیریت داده. مبحث مسائل اخلاقی و حقوقی داده (با توجه به مبانی اسلامی) در این درس مطرح شد.
  • هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات. محور مسائل حقوقی در استفاده از هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات (با تکیه بر مبانی حقوقی اسلامی) در این درس با رویکرد اسلامی‌سازی مطرح شد.
  • آرشیو وب. محور مالکیت فکری و مسائل اخلاقی در آرشیوسازی وب (با تأکید بر مبانی اسلامی) در این درس مطرح شد.

بازنگری از منظر محور بومی‌سازی

اصلاحات از منظر بومی‌سازی و توجه به مسائل بومی در مدیریت اطلاعات به شرح زیر در برنامه درسی این گرایش انجام شد:

• فلسفه مدیریت اطلاعات. هدف رفتاری جایگاه مدیریت اطلاعات در سازمان‌ها به اهداف رفتاری این درس اضافه شد. بر این اساس محورها و منابع مرتبط با این هدف در این درس اضافه شدند.
• بازنمایی اطلاعات و دانش. اهداف رفتاری شناسایی مسائل مرتبط با بازنمایی اطلاعات و دان در سیستم‌های اطلاعاتی و کسب مهارت‌های کار با ابزارهای بازنمایی اطلاعات و دانش و نیز محورها و منابع مرتبط به این درس اضافه شدند.
• روش‌های پژوهش در مدیریت اطلاعات. مسأله‌یابی و چگونگی بیان مسأله پژوهش؛ نحوه انتخاب موضوع در جهت رفع مشکلات جامعه از منظر بومی‌سازی به محورهای این درس اضافه شد.

• بازاریابی دیجیتال اطلاعات. اهداف زیر با رویکرد بومی‌سازی به اهداف رفتاری این درس اضافه شدند. همچنین مباحث مرتبط در سرفصل این درس متناسب با این اهداف نیز اضافه شدند: بتواند بازار اطلاعات را تحلیل و فرصت‌های بازاریابی را شناسایی کنند.؛ محصولات و خدمات اطلاعاتی موفق را طراحی و توسعه دهند.؛ مدل کسب‌وکار برای کسب‌وکارهای اطلاعات‌محور را درک و طراحی کنند.
• مدیریت دانش سازمانی. اهداف زیر و متعاقب آن محورها و منابع ارائه شده در این درس از منظر بومی‌سازی در برنامه درسی این گرایش مطرح شدند: فرآیندهای مدیریت دانش سازمانی را تبیین کنند.؛ دانش سازمانی را شناسایی کرده و توان استخراج آن را داشته باشند.؛ دانش سازمانی را سازماندهی کرده و از آن در راستای تصمیم‌گیری‌ها بهره بگیرند.؛ دانش سازمانی را به اشتراک گذاشته، اشاعه و دسترس‌پذیر کنند.؛ نظام مدیریت دانش در سازمان را طراحی و اجرا کنند.
  • مدیریت داده. هدف ترسیم طرح مدیریت داده در سازمان و محورها و منابع مرتبط با آن با این رویکرد به این درس اضافه شد.
  • هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات. محور نمونه‌های موفق کاربست هوش مصنوعی در مدیریت اطلاعات در حوزه‌های مختلف با رویکرد بومی‌سازی در محورهای این درس مطرح شد.
  • متن‌کاوی و داده‌کاوی. محور ابزارهای کارآمد متن‌کاوی و داده‌کاوی (با تکیه بر مسائل مرتبط با زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی) در این درس مطرح شد.
  • سمینار مسائل ویژه در مدیریت اطلاعات. اهداف زیر و متعاقب آن محورها و منابع بومی با رویکرد بومی‌سازی در این درس مطرح شدند: تبیین جایگاه مدیریت اطلاعات در سازمان، برنامه‌ریزی برای مدیریت اطلاعات در انواع سازمان‌ها و نهادها، ارزیابی سیستم‌های مدیریت اطلاعات.

علاوه بر اصلاحات صورت گرفته در برنامه درسی گرایش مدیریت اطلاعات که در بالا به آنها اشاره شد و نیز با توجه به ضرورت توجه به مسائل علوم انسانی در جامعه و نزدیک‌سازی برنامه‌های درسی با نیازهای جامعه ضروری به‌نظر می‌رسید تا اصلاحات در برنامه درسی با رویکرد تحول در علوم انسانی و بهره‌گیری از قابلیت‌های موجود صورت گیرد. از این منظر تغییرات اساسی در سرفصل‌های دروس و محورهای اصلی این گرایش صورت گرفت. لازم به توضیح است که اصلاحات نزدیک به صد درصدی در محورهای این گرایش با هدف قرار گرفتن در مسیر تحول علوم انسانی صورت گرفت. آخرین بازنگری در این گرایش به تاریخ 19/6/1391 برمی‌گردد و با توجه به تحولات صورت گرفته در فناروی‌های اطلاعاتی و ارتباطی، توجه به تحول در این گرایش ضروری به نظر می‌رسید. همچنین توجه به دروس جدید (10 مورد درس جدید) ارائه شده در این درس، نشان از این دارد که این تغییرات برای نخستین بار در این برنامه درسی شکل گرفته است. هر چند بازنگری‌هایی نیز پیشتر توسط برخی از دانشگاه‌ها مانند دانشگاه فردوسی مشهد در این گرایش صورت گرفته بود. بازنگری حاضر با علم به این بازنگری‌ها در دانشگاه‌های دیگر و با علم به ضرورت ایجاد تحول در محتوای این گرایش صورت گرفته است.

در بازنگری حاضر همکارانی از دانشگاه‌های علامه طباطبائی، خوارزمی، شهیدبهشتی، تهران، شاهد، تبریز، فردوسی مشهد، پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران همکاری داشته‌اند. این برنامه درسی برای اجرا از سال 1403 در دانشگاه علامه طباطبائی اجرایی خواهد شد و برای وزارت عتف جهت ابلاغ به سایر دانشگاه‌ها نیز ارسال شده است. در جدول 2 تغییرات صورت گرفته در عناوین برنامه درسی ذکر شده است.

جدول 2. تغییرات کلی در برنامه درسی جدید نسبت به برنامه درسی پیشین

عنوان و مشخصات کلی دروس تخصصی اجباری به شرح جدول 3 است:

جدول 3. عنوان و مشخصات کلی دروس تخصصی اجباری

عنوان و مشخصات کلی دروس تخصصی اختیاری نیز به شرح جدول 4 است:

جدول 4. عنوان و مشخصات کلی دروس تخصصی اختیاری

علیپور حافظی، مهدی .« بازنگری برنامه درسی گرایش مدیریت اطلاعات در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه علامه انجام و برای اجرا ابلاغ شد». سخن هفته لیزنا، شماره 679،  9بهمن ماه ۱۴۰۲.