داخلی
»مقاله های روز
کتابخانههای دانشگاهی در عصر هوش مصنوعی
لیزنا؛ سمیه قویدل ، دکتری علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه خوارزمی: این یادداشت نه یک گزارش صرف، بلکه دعوتی آگاهانه به بازاندیشی در نقش کتابخانههای دانشگاهی در عصر هوش مصنوعی است؛ بازاندیشیای که بر پایه مقالهای نظری- تحلیلی از نونو میگل تکسیرا سوسا[1] (2025) شکل گرفته و میکوشد پیامدهای آن را برای حرفه کتابداری و علم اطلاعات و دانششناسی، بهویژه در بافت ایران، برجسته سازد.
با گسترش شتابان هوش مصنوعی در تمامی لایههای تولید، ارزیابی، سازماندهی و توزیع دانش، کتابخانههای دانشگاهی در آستانه یکی از بنیادینترین دگرگونیهای نهادی و حرفهای خود قرار گرفتهاند. الگوریتمها امروز نهتنها مسیر دسترسی به اطلاعات، بلکه منطق رؤیتپذیری علمی، اعتبار پژوهش و حتی مرزهای دانایی و نادانی را بازتعریف میکنند. در چنین شرایطی، جامعه کتابداری و اطلاعرسانی ایران ناگزیر با پرسشی بنیادین روبهروست: نقش کتابخانهها در جهانی که الگوریتمها تعیین میکنند چه دانشی دیده شود، چه پژوهشی معتبر تلقی شود و چه صداهایی به حاشیه رانده شوند، چیست؟
پاسخ به این پرسش، چنانکه مقاله سوسا (با عنوان: کتابخانههای دانشگاهی بهعنوان کانونهای شایستگی هوش مصنوعی) نشان میدهد، صرفاً فناورانه یا آموزشی نیست؛ بلکه عمیقاً حرفهای، اخلاقی، معرفتی و سیاستگذارانه است. این مقاله کتابخانههای دانشگاهی را نه بهعنوان مراکز خنثی دسترسی به اطلاعات، بلکه بهمثابه زیرساختهای فعال معرفتی بازتعریف میکند که میتوانند در برابر سلطه فزاینده الگوریتمها نقش میانجیگر، منتقد و عدالتمحور ایفا کنند. در این چارچوب، کتابخانه به «هاب سواد هوش مصنوعی و عدالت معرفتی» تبدیل میشود؛ مکانی که در آن کاربران نهفقط استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، بلکه فهم محدودیتها، سوگیریها، پیامدهای اخلاقی و آثار اجتماعی این فناوریها را میآموزند.
مقاله با تکیه بر ادبیات کتابداری انتقادی، فلسفه اطلاعات، مطالعات پسادیجیتال و نظریه عدالت معرفتی، بر این نکته تأکید میکند که هوش مصنوعی صرفاً یک ابزار فناورانه نیست، بلکه یک وضعیت اجتماع- معرفتی است که منطق تولید معنا، مشروعیت علمی و اقتدار شناختی را دگرگون میسازد. از این منظر، ادعای «بیطرفی» کتابخانهها در مواجهه با الگوریتمها نهتنها قابل دفاع نیست، بلکه بهمعنای همدستی ناخواسته با نابرابریهای دانشی، حذف نظاممند صداها و بازتولید سوگیریهای ساختاری است. نویسنده با نقد وابستگی فزاینده کتابخانهها به پلتفرمها و پایگاههای تجاریِ مبتنی بر منطقهای غیرشفاف، بر ضرورت بازیابی حاکمیت معرفتی و ایفای نقش فعال کتابخانهها در شفافسازی سازوکارهای الگوریتمی تأکید میکند.
در بخش محوری مقاله، یک مدل مفهومی ششستونی برای ایفای نقش کتابخانهها بهعنوان هاب سواد هوش مصنوعی ارائه میشود که شامل:
بر اساس این مدل، کتابخانه باید به فضایی آموزشی، انتقادی و مشارکتی تبدیل شود که در آن کاربران قادر باشند منطق قدرت، سوگیری الگوریتمی، توهم اطلاعاتی[2] و پیامدهای اجتماعی هوش مصنوعی را تشخیص داده و درباره آنها موضعی آگاهانه اتخاذ کنند.
اهمیت این رویکرد برای نظام علمی ایران دوچندان است؛ نظامی که همزمان با چالشهایی چون عدالت علمی، رؤیتپذیری پژوهش، ارزیابیهای مبتنی بر شاخصهای الگوریتمی و وابستگی به زیرساختهای اطلاعاتی خارجی مواجه است. در چنین زمینهای، کتابخانههای دانشگاهی میتوانند نقشی کلیدی در توانمندسازی دانشگاهیان، نقد سازوکارهای مسلط ارزیابی علم و دفاع از تنوع و تکثر معرفتی ایفا کنند.
در جمعبندی، پیام محوری مقاله سوسا روشن است: آینده کتابخانههای دانشگاهی نه در رقابت فناورانه، بلکه در شجاعت اخلاقی، کنشگری معرفتی و بازآفرینی نقش آموزشی و اجتماعی آنها نهفته است. کتابخانهای که بتواند در عصر الگوریتمها به کاربران بیاموزد چگونه بخوانند، چگونه پرسش کنند و چگونه مقاومت انتقادی داشته باشند، همچنان یکی از ارکان اساسی دانشگاه و جامعه دانشی باقی خواهد ماند.
انتشار این یادداشت در لیزنا، صرفاً بازتاب یک تحول نظری بینالمللی نیست؛ بلکه تلاشی است برای گشودن باب گفتوگویی تخصصی و ضروری در میان کتابداران، مدیران کتابخانهها، سیاستگذاران علمی و اعضای هیئت علمی کشور درباره آینده حرفه کتابداری در عصر هوش مصنوعی.
مشخصات مقاله
مقاله Academic libraries as hubs of artificial intelligence competency به قلم نونو میگل تکسیرا سوسا در قالب مقاله مفهومی- تحلیلی[3] و بهصورت دسترسی آزاد در نشریه Discover Artificial Intelligence، جلد ۵، سال ۲۰۲۵ منتشر شده است. نویسنده در این اثر با رویکردی انتقادی و میانرشتهای، بهبررسی نقش کتابخانههای دانشگاهی در مواجهه با هوش مصنوعی، سواد الگوریتمی و عدالت معرفتی میپردازد و مدلی نوآورانه برای بازتعریف مأموریت کتابخانهها در عصر پسادیجیتال ارائه میکند.
پیشنهاد نحوه استناد به این یادداشت
قویدل، سمیه(2025). کتابخانههای دانشگاهی در عصر هوش مصنوعی؛ از واسطه اطلاعات تا کانون عدالت و آگاهی الگوریتمی. لیزنا: رسانه کتابداری و اطلاعرسانی ایران.
-------------------------------------------------------
[1] Nuno Miguel Teixeira Sousa (Sousa, N.M.T. (2025).Academic libraries as hubs of artificial intelligence competency. Discover Artificial Intelligence, 5, 221. https://doi.org/10.1007/s44163-025-00490-8)
[2] hallucination
[3] Perspective
۱. از توهین به افراد، قومیتها و نژادها خودداری کرده و از تمسخر دیگران بپرهیزید و از اتهامزنی به دیگران خودداری نمائید.
۲.از آنجا که پیامها با نام شما منتشر خواهد شد، بهتر است با ارسال نام واقعی و ایمیل خود لیزنا را در شکل دهی بهتر بحث یاری نمایید.
۳. از به کار بردن نام افراد (حقیقی یا حقوقی)، سازمانها، نهادهای عمومی و خصوصی خودداری فرمائید.
۴. از ارسال پیام های تکراری که دیگر مخاطبان آن را ارسال کرده اند خودداری نمائید.
۵. حتی الامکان از ارسال مطالب با زبانی غیر از فارسی خودداری نمائید.