وضعیت انتشار مجله‌­های علمی در ایران

لیزنا؛ مجید نبوی، دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش­‌شناسی دانشگاه شیراز: مجله‌­های علمی را می ­توان یکی از شاخص­ های اصلی پویایی در رشته ­های علمی و اکوسیستم پژوهشی یک کشور در نظر گرفت. با این حال اطلاعات دقیقی از تعداد و توزیع مجلات در ایران در دست نیست. نه متولیان دولتی مثل وزارت علوم و نه منابع خصوصی مثل مگ‌ایران همه مجلات را به شکل روزآمد پوشش نمی‌دهند. اخیراً در مطالعه‌ای سعی کردیم وضعیت نشر مجله در ایران را بررسی کنیم.

تعداد و توزیع مجلات

با گردآوری و تجمیع اطلاعات از منابع مختلف، در مجموع حدود  ۳۲۵۰ عنوان مجله به زبان­ های فارسی (۲۲۸۲ عنوان)، انگلیسی (۹۴۶ عنوان)، و عربی (۲۲ عنوان) شناسایی کردیم. بیش­تر این مجلات را دانشگاه‌ها به صورت دسترسی آزاد  منتشر کرده و  با نرم ­افزارهای بومی (مثل نرم افزار سیناوب) مدیریت می­ کنند. مجله­ های  فارسی بیشتر در زمینۀ علوم اجتماعی و علوم انسانی هستند، در حالی که مجله ­های انگلیسی بیشتر در حوزه­های پزشکی،  علوم پایه و مهندسی منتشر می­ شوند؛ مجله­ های عربی نیز همگی به علوم دینی و زبان و ادبیات عربی اختصاص دارند.

علی رغم محدودیت­ها در دسترسی و استفاده از نظام­های شناساگر بین­المللی در اثر تحریم ­ها، ۹۴ درصد از مجله­های انگلیسی ­زبان، و حدود ۶۸ درصد از مجله ­های فارسی زبان از شناساگر «دی.او.آی.»[1] استفاده می­کنند. شمار اندکی از مجله­ ها نیز از شناساگر بومی «دی.او.آر»[2]  برای هویت بخشی به مقالات خود بهره می­ گیرند.

فشارهای مالی بر روی دانشگاه­ها و به طبع آن کاهش پشتیبانی از مجلات به ویژه در دهه اخیر، بیشتر مجله‌ها را به سمت دریافت هزینه از نویسندگان در قبال انتشار مقاله سوق داده است. هر چند این شیوۀ تأمین مالی می‌تواند به تداوم انتشار مجله کمک کند، ولی باید توجه داشت که منجر به کژروی­ های احتمالی همانند انتشار مقالات کم کیفیت در مجلات نشود.

رشد تعداد مجلات

شمار کل مجله­ های علمی فعال در هر سال در نمودار ۱ نشان می ­دهد که روند رشد مجله ­های فارسی و انگلیسی پس از یک دوره رشد شتابان به ویژه از سال ۱۳۸۴ به بعد در دو سال اخیر تعدیل شده است. یکی از دلایل چنین رشدی را می­توان گسترش دوره ­های تحصیلات تکمیلی در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری و به تبع آن رشد مقالات علمی و نیاز به مجله ­های بیشتر برای انتشار مقاله ­های مستخرج از کارهای پژوهشی دانشجویان دانست. دلیل دیگر این امر را می‌توان به ظهور و گسترش گفتمان علم و فناوری در کشور در اثر تحریم ­های بین­ المللی و حمایت­ های بیشتر از عرصۀ علم و پژوهش در کشور توسط سیاست­گذاران علم و فناوری دانست. در حال حاضر تنها کمتر از ۲ درصد از مجله­های فارسی و حدود ۳۰ درصد از مجله ­های انگلیسی در نمایه ­های استنادی مانند «اسکوپوس نمایه می­ شوند. 

نمودار ۱: روند رشد مجله‌­های علمی فارسی و انگلیسی در ایران

تداوم انتشار

در کنار ۳۲۵۰ مجله فعال، ۶۳۹ مجله متوقف شده نیز شناسایی کردیم. نمودار ۲ تعداد مجله‌ای که در هر سال متولد یا متوقف شده است را نشان می‌دهد. شناخت دلایل توقف نشر مجلات نیاز به پژوهش دارد ولی شواهد حاکی از کاهش رشد ارسال مقاله به مجلات در کنار نبود منابع مالی و حمایت دانشگاه‌ها است. برآورد ما این است که تعداد مجلات متوقف شده بسیار بیشتر است و خوب است متولیان مجلات پس از دوران رشد چشمگیر کمّی که پشت سرگذاشته‌ایم بر روی کیفیت مجله‌ها و نقش سازنده آنها در علم کشور متمرکز شوند. 

نمودار ۲: تعداد مجله‌‌ای که در هر سال متولد و یا متوقف شده‌اند

تلاش جامعه علمی کشور برای نشر این تعداد زیاد مجله علمی ارزشمند است به ویژه که عموماً در فضایی با کمترین پشتیبانی و بیشترین دخالت و مقررات انجام می‌شود. نشر مجله در ایران ویژگی‌هایی دارد که متفاوت از مجلات خارجی است از جمله دریافت هزینه از نویسنده به طور جداگانه در دو مرحلۀ داوری و انتشار نهایی، پرداخت حق‌الزحمه به داور، توسعه نرم‌افزراهای بومی مدیریت مجله، و ایجاد شناسگر داخلی. درعین حال چالش‌های زیادی نیز وجود دارد از جمله نبود سازوکاری برای حفاظت از محتوای مجلات در صورت توقف نشر آنها و آیین‌نامه‌های دست و پاگیر وزارتخانه‌های متولی که قدرت تصمیم‌گیری حتی برای برخی تغییرات جزئی را نیز از سردبیران می‌گیرد.

نبوی ،مجید (1405). « وضعیت انتشار مجله­‌های علمی در ایران«. سخن هفته لیزنا، شماره 800، 29 تیرماه 1405

--------------------------

منبع

Jamali, H. R., M. Nabavi, M. Oroji, and E. Emrani. 2026. “ Multilingual Scholarly Journal Publishing in Iran.” Learned Publishing 39, no. 1: e2043. https://doi.org/10.1002/leap.2043