روش شناسی رتبه بندی تایمز

جعفر مهراد
لیزنا؛ دکتر جعفر مهراد، بنیانگذار موسسه ISC و چهره ماندگار علمی کشور :
مقدمه:
هر سال انتشار نتایج رتبهبندی جهانی دانشگاههای تایمز آموزش عالی (Times Higher Education World University Rankings) با توجه و حساسیت فراوانی در میان دانشگاهها، مدیران آموزش عالی، پژوهشگران، دانشجویان و سیاستگذاران علمی در سراسر جهان همراه است. این رتبهبندی، در کنار رتبهبندیهای جهانی دیگری همچونISC, QS و ShanghaiRanking، به یکی از منابع مهم برای مقایسه و ارزیابی جایگاه دانشگاهها در عرصه بینالمللی تبدیل شده است.
نتایج رتبهبندی جهانی دانشگاههای تایمز آموزش عالی برای سال ۲۰۲۷ قرار است در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶منتشر شود. از این رو، بر آن شدم پیش از انتشار نتایج، روش شناسی این رتبهبندی را در اختیار خوانندگان لیزنا قرار دهم تا علاقهمندان بتوانند پیش از مشاهده رتبه دانشگاهها، با معیارها، شاخصها، وزن آنها و شیوه محاسبه امتیاز نهایی آشنا شوند.
در این روششناسی، دادههای کتابسنجی و استنادی حاصل از Scopus و Elsevier، نظرسنجی سالانه شهرت دانشگاهی، دادههای ارائهشده از سوی خود دانشگاهها و فرایندهای مختلف نرمالسازی و استانداردسازی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. به همین دلیل، شناخت روششناسی نه تنها برای دانشگاههایی که در این رتبهبندی حضور دارند، بلکه برای هر خوانندهای که میخواهد نتایج آن را بهدرستی تفسیر کند، اهمیت دارد.
روششناسی تایمز در ویرایش ۲۰۲۷، عملکرد دانشگاههای پژوهشمحور را در پنج حوزه اصلی آموزش، محیط پژوهش، کیفیت پژوهش، چشمانداز بینالمللی و صنعت ارزیابی میکند و برای این منظور از ۱۷ شاخص عملکردی بهره میگیرد. در میان این شاخصها، هم متغیرهای کمّی مانند تعداد انتشارات، استنادها، درآمد پژوهشی و ثبت اختراعات دیده میشود و هم متغیرهایی مبتنی بر ارزیابی و ادراک جامعه دانشگاهی، مانند شهرت آموزشی و شهرت پژوهشی.
از سوی دیگر، در این روششناسی، دادههای کتابسنجی و استنادی حاصل از Scopus و Elsevier، نظرسنجی سالانه شهرت دانشگاهی، دادههای ارائهشده از سوی خود دانشگاهها و فرایندهای مختلف نرمالسازی و استانداردسازی در کنار یکدیگر قرار میگیرند. به همین دلیل، شناخت روششناسی نه تنها برای دانشگاههایی که در این رتبهبندی حضور دارند، بلکه برای هر خوانندهای که میخواهد نتایج آن را بهدرستی تفسیر کند، اهمیت دارد.
نتایج رتبه بندی تایمز در ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر میشود:
رتبهبندی جهانی دانشگاههای تایمز آموزش عالی (Times Higher Education World University Rankings) تنها جدول جهانی عملکرد دانشگاههاست که دانشگاههای پژوهشمحور را بر اساس همه مأموریتهای اصلی آنها، یعنی آموزش، پژوهش، انتقال دانش و چشمانداز بینالمللی، ارزیابی میکند.
تایمز با استفاده از ۱۷ شاخص عملکردی که با دقت و بر اساس یک نظام متوازن کالیبره شدهاند، جامعترین و متعادلترین مقایسهها را ارائه میکند. این رتبهبندی مورد اعتماد دانشجویان، دانشگاهیان، مدیران دانشگاهی، صنعت و دولتهاست.
در این بخش میتوانید با چگونگی رتبهبندی دانشگاهها، شاخصهای مورد استفاده و دلایل تلقی رتبهبندی جهانی THE بهعنوان یک معیار معتبر برای سنجش عملکرد دانشگاهها در سطح جهان آشنا شوید.
پنج محور اصلی ارزیابی
۱. آموزش
محیط یادگیری
۲. محیط پژوهش
حجم، درآمد و شهرت پژوهشی
۳. کیفیت پژوهش
تأثیر استنادی، قدرت پژوهش، برتری پژوهش و نفوذ پژوهش
۴. چشمانداز بینالمللی
اعضای هیئت علمی، دانشجویان و پژوهشهای بینالمللی
۵. صنعت
درآمد صنعتی و ثبت اختراعات
رتبهبندی جهانی دانشگاهها چگونه محاسبه میشود؟
شاخصهای مورد استفاده
آموزش: ۲۹٫۵ درصد
شهرت آموزشی: ۱۵ درصد
نسبت اعضای هیئت علمی به دانشجو: ۴٫۵ درصد
نسبت دانشجویان دکتری به دانشجویان کارشناسی: ۲ درصد
نسبت مدارک دکتری اعطا شده به اعضای هیئت علمی: ۵٫۵ درصد
درآمد مؤسسه: ۲٫۵ درصد
جدیدترین نظرسنجی شهرت دانشگاهی (Academic Reputation Survey) که هر سال توسط THE انجام میشود، بین نوامبر ۲۰۲۵ تا فوریه ۲۰۲۶ اجرا شده است.
این نظرسنجی با هدف ایجاد توزیعی متوازن از پاسخها در میان رشتههای علمی و کشورهای مختلف انجام شده است. هرگاه رشته یا کشوری در میان پاسخدهندگان بیش از حد یا کمتر از حد نمایندگی شده باشد، تیم داده THE پاسخها را وزندهی کرده است تا توزیع جهانی پژوهشگران بهطور کاملتر بازتاب یابد.
در سال ۲۰۲۴، THE یک معیار اضافی نیز در نظر گرفت که تعداد مؤسساتی را بررسی میکند که دانشگاهیانِ آنها به یک دانشگاه خاص رأی دادهاند.
دادههای سال ۲۰۲۶ با نتایج نظرسنجی سال ۲۰۲۵ ترکیب شدهاند و در مجموع بیش از ۶۹ هزار پاسخ را دربرمیگیرند.
نسبت بالای دانشجویان تحصیلات تکمیلی پژوهشمحور، علاوه بر آنکه نشاندهنده میزان تعهد یک مؤسسه به پرورش نسل بعدی دانشگاهیان است، میتواند بیانگر ارائه آموزش در بالاترین سطوح باشد؛ آموزشی که برای دانشآموختگان جذاب است و در پرورش پژوهشگران مؤثر واقع میشود.
این شاخص برای در نظر گرفتن ترکیب خاص رشتههای دانشگاه، نرمالسازی میشود؛ زیرا تعداد مدارک دکتری اعطا شده در رشتههای مختلف متفاوت است.
درآمد مؤسسه بر اساس تعداد اعضای هیئت علمی مقیاسبندی شده و بر مبنای برابری قدرت خرید (PPP) نرمالسازی میشود. این شاخص وضعیت عمومی یک مؤسسه را نشان میدهد و تصویری کلی از زیرساختها و امکاناتی که در اختیار دانشجویان و اعضای هیئت علمی قرار دارد ارائه میکند.
محیط پژوهش: ۲۹ درصد
شهرت پژوهشی: ۱۸ درصد
درآمد پژوهشی: ۵٫۵ درصد
بهرهوری پژوهشی: ۵٫۵ درصد
مهمترین شاخص در این حوزه، شهرت یک دانشگاه از نظر برتری پژوهشی در میان همتایان خود است که بر اساس پاسخهای نظرسنجی سالانه شهرت دانشگاهی THE تعیین میشود.
درآمد پژوهشی:
درآمد پژوهشی بر اساس تعداد اعضای هیئت علمی مقیاسبندی و بر مبنای برابری قدرت خرید (PPP) تعدیل میشود.
تایمز خود تصریح میکند که این شاخص بحثبرانگیز است؛ زیرا درآمد پژوهشی میتواند تحت تأثیر سیاستهای ملی و شرایط اقتصادی کشورها قرار گیرد.
با وجود این، THE استدلال میکند که درآمد برای توسعه پژوهش در سطح جهانی ضروری است و بخش قابل توجهی از این درآمد از طریق رقابت و داوری همتایان به دست میآید؛ بنابراین کارشناسان THE آن را معیار معتبری برای ارزیابی دانستهاند.
این شاخص بهطور کامل برای در نظر گرفتن پروفایل موضوعی هر دانشگاه نرمالسازی میشود، زیرا کمکهزینههای پژوهشی در رشتههای علوم و فناوری معمولاً بسیار بزرگتر از کمکهزینههای مربوط به پژوهشهای باکیفیت در علوم اجتماعی، هنر و علوم انسانی هستند.
بهرهوری پژوهشی:
برای اندازهگیری بهرهوری، تعداد مقالات منتشرشده در مجلات علمی نمایهشده در پایگاه Scopus متعلق به Elsevier به ازای هر پژوهشگر محاسبه میشود.
این مقدار سپس با توجه به اندازه مؤسسه مقیاسبندی و بر اساس رشته علمی نرمالسازی میشود.
این شاخص تصویری از توانایی دانشگاه برای انتشار مقاله در مجلات علمی معتبر و دارای داوری همتا ارائه میکند.
از رتبهبندی سال ۲۰۱۸، THE روشی ایجاد کرده است که به مقالات منتشرشده در رشتههایی که دانشگاه هیچ عضو هیئت علمی در آنها اعلام نکرده است نیز اعتبار میدهد.
کیفیت پژوهش: ۳۰ درصد
تأثیر استنادی: ۱۵ درصد
قدرت پژوهش: ۵ درصد
برتری پژوهش: ۵ درصد
نفوذ پژوهش: ۵ درصد
محور کیفیت پژوهش، نقش دانشگاهها را در گسترش دانش و ایدههای جدید بررسی میکند.
تأثیر استنادی:
تایمز تأثیر استنادی را از طریق میانگین تعداد دفعاتی که آثار منتشرشده یک دانشگاه توسط پژوهشگران سراسر جهان مورد استناد قرار گرفتهاند، اندازهگیری میکند.
در این سال، تأمینکننده دادههای کتابسنجی THE یعنی Elsevier، اطلاعات مربوط به:
۱۸۸٫۷ میلیون استناد
مربوط به ۱۹٫۹ میلیون مقاله علمی و سایر آثار پژوهشی
منتشرشده در بیش از ۲۹٬۱۰۰ مجله علمی فعال و دارای داوری همتا
را فراهم کرده است.
این مجموعه شامل مقالات، مقالات مروری، مقالات کنفرانسی، کتابها و فصلهای کتاب است که طی سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ منتشر شدهاند.
همچنین استنادهایی که در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۶ به این آثار داده شدهاند، جمعآوری شدهاند.
استنادها به THE کمک میکنند مشخص کند یک دانشگاه تا چه اندازه در مجموع دانش بشری مشارکت داشته است. استناد نشان میدهد که پژوهش یک دانشگاه تا چه اندازه مورد توجه قرار گرفته، توسط پژوهشگران دیگر مورد استفاده قرار گرفته و بر اساس آن پژوهشهای جدیدی شکل گرفته است و در نهایت تا چه اندازه در جامعه علمی جهانی گسترش یافته است.
دادهها برای انعکاس تفاوت در حجم استناد میان رشتههای مختلف نرمالسازی میشوند. بنابراین دانشگاههایی که فعالیت پژوهشی زیادی در رشتههایی با تعداد استناد سنتاً بالا دارند، صرفاً به دلیل ویژگی آن رشتهها مزیت ناعادلانهای پیدا نمیکنند.
تایمز از ترکیب مساوی دو نوع اندازهگیری استفاده میکند:
معیار خام تعدیلشده بر اساس کشور؛
معیار خام تعدیلنشده بر اساس کشور.
قدرت پژوهش:
قدرت پژوهش صدک ۷۵ تأثیر استنادی وزندهیشده بر اساس رشته (Field-Weighted Citation Impact) را محاسبه میکند.
تایمز این شاخص را راهنمایی بسیار مناسب برای سنجش قدرت پژوهش معمول و متعارف یک دانشگاه میداند.
برتری پژوهش:
برتری پژوهش تعداد آثار پژوهشی دانشگاه را که در میان ۱۰ درصد برتر جهان از نظر تأثیر استنادی وزندهیشده بر اساس رشته قرار دارند، اندازهگیری میکند.
این شاخص تصویری از میزان پژوهشهای پیشرو و در سطح جهانی دانشگاه ارائه میکند و بر اساس سال، رشته و تعداد اعضای هیئت علمی نرمالسازی میشود.
نفوذ پژوهش:
نفوذ پژوهش تلاش میکند مشخص کند چه زمانی پژوهش یک دانشگاه از سوی پژوهشهای اثرگذار و مهم در جهان مورد شناسایی و استناد قرار گرفته است.
ایده اصلی این شاخص آن است که همه استنادها ارزش یکسانی ندارند.
استنادی که از سوی یک مقاله «مهم» انجام شده باشد، میتواند اهمیت بیشتری از استنادی داشته باشد که از سوی مقالهای کماهمیتتر انجام شده است.
تایمز از یک روش تکرارشونده (Iterative Method) استفاده میکند تا اهمیت یک مقاله را نه فقط بر اساس تعداد استنادهای آن، بلکه با در نظر گرفتن اهمیت مقالاتی که به آن استناد کردهاند اندازهگیری کند.
همچنین موضوع پژوهش نیز در نظر گرفته میشود، زیرا الگوهای استناد در رشتههای مختلف متفاوت است.
چشمانداز بینالمللی: ۷٫۵ درصد
نسبت دانشجویان بینالمللی: ۲٫۵ درصد
نسبت اعضای هیئت علمی بینالمللی: ۲٫۵ درصد
همکاری بینالمللی: ۲٫۵ درصد
توانایی یک دانشگاه در جذب دانشجویان کارشناسی، تحصیلات تکمیلی و اعضای هیئت علمی از سراسر جهان، یکی از عوامل مهم موفقیت آن در عرصه جهانی است.
در سومین شاخص بینالمللی، THE نسبت انتشارات علمی دانشگاه را که حداقل یک همکار بینالمللی داشتهاند محاسبه میکند و حجم بالاتر همکاری بینالمللی را نیز مورد توجه قرار میدهد.
این شاخص برای در نظر گرفتن ترکیب رشتهای دانشگاه نرمالسازی شده و از همان دوره پنجساله مورد استفاده در بخش «کیفیت پژوهش» بهره میگیرد.
کشورهای بزرگ در شاخصهای بینالمللی THE نسبت به کشورهای کوچکتر در وضعیت نامساعدتری قرار داشتهاند؛ زیرا برای دانشگاهیان و دانشجویان کشورهای کوچک، فعالیت یا تحصیل در خارج از کشور نسبتاً آسانتر است.
به همین دلیل THE روش نرمالسازی این سه شاخص را تغییر داده و اکنون جمعیت کشور را نیز هنگام ارزیابی آنها در نظر میگیرد.
صنعت: ۴ درصد
درآمد صنعتی: ۲ درصد
ثبت اختراعات: ۲ درصد
توانایی دانشگاه در کمک به صنعت از طریق نوآوری، اختراع و فعالیتهای مشاورهای، به یکی از مأموریتهای اصلی دانشگاه معاصر تبدیل شده است.
درآمد صنعتی:
شاخص درآمد صنعتی تلاش میکند فعالیتهای انتقال دانش را از طریق اندازهگیری میزان درآمد پژوهشی که یک مؤسسه از صنعت دریافت میکند، ثبت کند.
این درآمد بر اساس برابری قدرت خرید (PPP) تعدیل شده و نسبت به تعداد اعضای هیئت علمی دانشگاه مقیاسبندی میشود.
این شاخص میتواند نشان دهد که کسبوکارها تا چه اندازه حاضرند برای پژوهش دانشگاه هزینه کنند و دانشگاه تا چه اندازه توانایی جذب منابع مالی از بازار تجاری را دارد؛ THE این موارد را از شاخصهای مفید کیفیت یک مؤسسه میداند.
ثبت اختراعات:
تایمز معتقد است میزان حمایت دانشگاهها از اقتصاد ملی از طریق انتقال فناوری شایسته توجه بیشتری است.
شاخص ثبت اختراع که از سال ۲۰۲۳ وارد رتبهبندی شده است، تعداد اختراعاتی را در نظر میگیرد که از هر منبعی منتشر شدهاند و در آنها به پژوهش انجامشده در دانشگاه مورد نظر استناد شده است.
دادهها توسط Elsevier ارائه میشوند و مربوط به اختراعات منتشرشده در سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ هستند، نه پژوهشهایی که در این سالها منتشر شدهاند.
در سال جاری، منابع داده اختراعات از سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO)، دفتر ثبت اختراع اروپا و دفاتر ثبت اختراع ایالات متحده، بریتانیا و ژاپن فراتر رفته و بیش از ۱۰۰ دفتر ثبت اختراع در سراسر جهان را شامل شده است.
در مجموع، ۴۳ دفتر ثبت اختراع برای دوره مورد نظر مرتبط تشخیص داده شدهاند.
این شاخص بر اساس رشته علمی وزندهی میشود تا دانشگاههایی که در رشتههایی با ظرفیت پایین ثبت اختراع فعالیت میکنند، جریمه نشوند و سپس بر اساس اندازه مؤسسه مقیاسبندی میشود.
تولید رتبهبندی نهایی:
گردآوری دادهها
دانشگاهها دادههای نهادی خود را برای استفاده در رتبهبندی ارائه و تأیید میکنند.
در موارد نادری که یک داده خاص در سطح رشته ارائه نشده باشد، THE بر اساس داده کلی دانشگاه و هر داده موجود در سطح رشته، یک مقدار برآوردی محاسبه میکند.
اگر به دلیل فقدان دادههای لازم امکان محاسبه امتیاز یک شاخص وجود نداشته باشد، THE از یک برآورد محافظهکارانه (Conservative Estimate) استفاده میکند.
با این روش، دانشگاه صرفاً به دلیل آنکه دادهای را ارائه نکرده یا از ارائه آن غفلت کرده است، با مقدار «صفر» مجازات نمیشود؛ اما از سوی دیگر، عدم ارائه اطلاعات نیز برای دانشگاه مزیتی ایجاد نمیکند.
رسیدن به نتیجه نهایی:
حرکت از مجموعهای از دادههای مشخص به شاخصها و سپس به امتیاز نهایی یک دانشگاه، مستلزم آن است که مقادیری که ماهیتاً متفاوت هستند با یکدیگر قابل مقایسه شوند.
برای این منظور، THE برای هر شاخص از یک روش استانداردسازی استفاده میکند و سپس شاخصها را بر اساس وزنهایی که در بالا مشخص شدهاند با یکدیگر ترکیب میکند.
روش استانداردسازی THE بر اساس توزیع دادهها در هر شاخص است.
در این روش، یک تابع توزیع احتمال تجمعی (Cumulative Probability Function) محاسبه و مشخص میشود که مقدار شاخص یک دانشگاه در کجای این توزیع قرار دارد.
برای بیشتر شاخصها، THE تابع توزیع احتمال تجمعی را با استفاده از نوعی امتیاز استاندارد Z (Z-scoring) محاسبه میکند.
اما توزیع دادهها در شاخصهای:
شهرت آموزشی،
شهرت پژوهشی،
برتری پژوهش،
نفوذ پژوهش،
و ثبت اختراعات،
به گونهای است که THE در آنها از یک مؤلفه نمایی (Exponential Component) استفاده میکند.
معیارهای ورود به رتبهبندی جهانی دانشگاهها:
دانشگاهها در شرایط زیر میتوانند از رتبهبندی جهانی دانشگاهها حذف شوند:
در مقطع کارشناسی دانشجو نداشته باشند؛
تعداد انتشارات پژوهشی مرتبط آنها در فاصله سالهای ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ کمتر از ۱۰۰۰ مورد باشد؛
و در هر یک از این سالها حداقل ۱۰۰ مورد انتشار نداشته باشند؛
یا ۸۰ درصد یا بیشتر از تولیدات پژوهشی آنها تنها در یکی از ۱۱ حوزه موضوعی THE متمرکز شده باشد.
دانشگاههایی که در انتهای جدول قرار دارند و دارای وضعیت Reporter هستند، دادههای خود را ارائه کردهاند، اما معیارهای لازم برای دریافت رتبه را احراز نکردهاند.
درک نتایج رتبهبندی:
دادههایی که در بخش «آمار کلیدی» نمایش داده میشوند، همان اطلاعاتی هستند که دانشگاه در submission خود به رتبهبندی جهانی دانشگاههای Times Higher Education ارائه کرده است.
مگر آنکه خلاف آن ذکر شده باشد، این دادهها مربوط به سال تحصیلی ۲۰۲۴ هستند و ممکن است با دادههای سالهای قبل یا بعد متفاوت باشند.
علامت N/A به این معناست که دانشگاه مقدار یا مقادیر مربوطه را ارائه نکرده است.
دانشجویان:
این رقم تعداد دانشجویان معادل تماموقت (Full-Time Equivalent) دانشگاه را نشان میدهد.
نسبت دانشجو به عضو هیئت علمی:
این نسبت، تعداد دانشجویان معادل تماموقت را به تعداد اعضای هیئت علمی دانشگاه ــ یعنی افرادی که در آموزش یا پژوهش مشارکت دارند ــ مقایسه میکند.
دانشجویان بینالمللی:
درصد دانشجویانی که مبدأ آنها خارج از کشوری است که دانشگاه در آن قرار دارد.
نسبت زنان به مردان:
نسبت دانشجویان زن به دانشجویان مرد در دانشگاه.
دانشگاههای دارای رتبهبندی دامنه ای (Banded Institutions):
در ویرایش ۲۰۲۷، نظام جدیدی برای رتبهبندی دامنه ای ایجاد شده است که جزئیات بیشتری ارائه میکند و به دانشگاههای رتبهبندیشده امکان میدهد درک دقیقتری از عملکرد خود داشته باشند.
رتبه دقیق و امتیاز کلی دانشگاههایی که در میان ۳۰۰ دانشگاه نخست قرار دارند نمایش داده میشود؛ در سال گذشته این رقم ۲۰۰ دانشگاه بود.
پس از آن، برای سایر دانشگاههای جدول، رتبهها و امتیازهای کلی به صورت دامنه ای (Band) نمایش داده میشوند؛ زیرا تفاوت میان امتیاز آنها از نظر آماری معنادار نیست.
با این حال، امتیاز دقیق هر یک از محورهای اصلی برای تمام دانشگاههای رتبهبندیشده نمایش داده میشود.
دامنه ها در قسمتهای مختلف جدول به صورت گروههای:
۲۵تایی،
سپس ۵۰تایی،
۱۰۰تایی،
و ۲۰۰تایی
حرکت میکنند.
در مجموع ۱۸ دامنه وجود دارد؛ در حالی که در سال گذشته ۱۱ بازه وجود داشت.
این دامنه ها از:
۳۰۱–۳۲۵
آغاز شده و تا:
۲۰۰۱+
ادامه مییابند.
دانشگاههای گزارشدهنده (Reporter Institutions):
دانشگاههایی که در انتهای جدول با وضعیت Reporter مشخص شدهاند، دادههای خود را ارائه کردهاند، اما معیارهای لازم برای دریافت رتبه را احراز نکردهاند.
این مؤسسات این امکان را دارند که در صورتی که معیارهای لازم برای رتبهبندی را نداشته باشند، از نمایش نام خود در گروه «Reporter» نیز انصراف دهند.

دیدگاه کاربران