شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶؛ جایگاه ایران و روندهای جهانی نوآوری

لیزنا؛ دکتر جعفر مهراد، استاد پیشکسوت دانشگاه شیراز و موسس ISC: شاخص جهانی نوآوری (GII) ۲۰۲۶ که در ۲۹ سپتامبر ۲۰۲۶ از سوی سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) منتشر شده است، نوزدهمین ویرایش این رتبه‌ بندی سالانه محسوب می‌ شود. این شاخص عملکرد نوآوری ۱۳۹ اقتصاد را با استفاده از حدود ۸۰ شاخص ارزیابی می‌ کند. این شاخص‌ ها در دو گروه اصلی سازماندهی شده‌ اند:

۱. نهاده‌ های نوآوری (Innovation Inputs): نهادها، سرمایه انسانی و پژوهش، زیرساخت، پیچیدگی بازار و پیچیدگی کسب‌ وکار

۲. ستاده‌ های نوآوری (Innovation Outputs): ستاده‌ های دانش و فناوری و ستاده‌ های خلاقانه

موضوع ویژه گزارش ۲۰۲۶: توانمندسازی کارآفرینان در مرزهای علم:

موضوع ویژه گزارش امسال، «توانمندسازی کارآفرینان در مرزهای علم» است. گزارش بررسی می‌ کند که چگونه شرکت‌ های نوپای مبتنی بر علم پیشرفته و شرکت‌ های زایشی دانشگاهی، پژوهش‌ های مرزی و پیشرفته را به کسب‌ وکارهای تجاری تبدیل می‌ کنند.

این حوزه‌ ها شامل فناوری‌ های سلامت، محاسبات کوانتومی، فناوری‌ های کشاورزی، نیمه‌ رساناها، رباتیک، فناوری فضایی و مواد پیشرفته است.

در این بخش  بیش از ۳۰ هزار شرکت نوپای علم‌ محور که از سال ۲۰۰۰ تأسیس شده‌ اند، معرفی می شود؛ تعداد این شرکت‌ها تقریباً ۱۰ برابر رقم مربوط به سال ۲۰۱۰ است.

ارزش بنگاه‌ های این شرکت‌ ها در مجموع حدود ۷/۶ تا ۸ تریلیون دلار برآورد شده که نسبت به سال ۲۰۲۴ حدود ۲۳ درصد افزایش یافته است. این شرکت‌ ها در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۶ درصد از کل شرکت‌ های نوپای برخوردار از سرمایه‌ گذاری خطرپذیر را تشکیل می دادند.

از نظر تعداد این شرکت‌ ها، ایالات متحده آمریکا با حدود۱/۷۵۲ شرکت در رتبه نخست قرار دارد و پس از آن چین با حدود ۳/۴۶۶ شرکت و بریتانیا با حدود ۲/۱۳۳ شرکت  در رتبه های بعدی قرار دارند.

از سال ۲۰۲۰، سریع‌ترین رشد در تعداد این شرکت‌ ها در مناطق زیر مشاهده شده است:

۱. آسیای مرکزی و جنوبی: ۱۱۸ درصد

۲. آمریکای لاتین و کارائیب: ۷۱ درصد

۳. آفریقای جنوب صحرا: ۶۵ درصد

یافته‌ها و روندهای اصلی جهانی:

بازگشت سرمایه‌ گذاری‌ های نوآوری:

سرمایه‌ گذاری‌ های جهانی در نوآوری پس از کاهش سال ۲۰۲۳ دوباره بهبود یافته‌ اند، هرچند رشد آنها در بیشتر موارد همچنان پایین‌ تر از روندهای بلند مدت بوده است.

هزینه های جهانی تحقیق و توسعه در سال ۲۰۲۵، با تعدیل تورم، حدود ۳/۳ درصد افزایش یافت و پیش‌بینی می‌ شود در سال ۲۰۲۶ به ۳/۶ درصد برسد و در مجموع به حدود ۳/۴ تریلیون دلار بالغ شود.

هزینه های تحقیق و توسعه شرکت‌ها در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۱/۵ تریلیون دلار رسید که رشد واقعی ۵/۸ درصدی را نشان می‌ دهد. این افزایش عمدتاً تحت تأثیر شرکت‌ های فعال در حوزه نرم‌ افزار و هوش مصنوعی و همچنین صنایع دفاعی بوده است.

تعداد مقالات علمی منتشرشده در جهان نیز از ۲/۴ میلیون مقاله فراتر رفت و میزان رشد آن حدود ۶/۹ درصد بیشتر از روند معمول بود.

ارزش معاملات سرمایه‌ گذاری خطرپذیر در سال ۲۰۲۵ با ۲۸ درصد افزایش به حدود ۵۱۰ میلیارد دلار رسید. این قوی‌ ترین رشد از سال ۲۰۲۱ تا کنون بوده است.

با این حال، تعداد معاملات برای چهارمین سال متوالی کاهش نشان می دهد.

هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۵ حدود ۵۳ درصد از ارزش معاملات جهانی سرمایه‌ گذاری خطرپذیر را به خود اختصاص داد. این سهم در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ به ۷۷ درصد افزایش یافت.

شرکت‌ های نوپای آفریقایی نیز حدود ۳/۲ میلیارد دلار سرمایه جذب کردند که نسبت به سال قبل ۴۰ درصد افزایش نشان می‌ دهد.

پیشرفت و پذیرش فناوری:

پیشرفت و پذیرش فناوری در جهان همچنان ادامه داشته است، اما سرعت آن در مقایسه با دهه گذشته کاهش یافته است.

برای نمونه:

۱. قیمت باتری به پایین‌ ترین سطح ثبت‌ شده، یعنی حدود ۱۰۸ دلار به ازای هر کیلووات‌ ساعت، رسیده است.

۲. تعداد خودروهای برقی موجود در جهان به حدود ۷۵ میلیون دستگاه رسیده است.

۳. فناوری 5G حدود ۵۵ درصد از جمعیت جهان را پوشش می‌ دهد.

۴. استقرار ربات‌ ها حدود ۹ درصد افزایش یافته است.

دستاوردهای اجتماعی و اقتصادی:

در بخش اجتماعی و اقتصادی نیز برخی شاخص‌ ها بهبود یافته‌ اند. بهره‌ وری نیروی کار حدود ۲/۷ درصد افزایش یافته که بالاتر از روند معمول بوده است. حدود ۱۰ درصد از جمعیت جهان با درآمدی کمتر از ۳ دلار در روز در شرایط فقر شدید قرار دارند. امید به زندگی در جهان به حدود ۷۳/۵ سال رسیده است.

با این حال، دمای جهانی نیز به سطوح نزدیک به رکوردهای تاریخی خود رسیده است.

۱۰۰ خوشه برتر نوآوری جهان:

در میان ۱۰۰ خوشه برتر نوآوری جهان، شنژن – هنگ‌کنگ – گوانگژو برای دومین سال متوالی در رتبه نخست قرار گرفته است.

پس از آن:

۱. توکیو– یوکوهاما

۲. سن‌خوزه – سان‌فرانسیسکو

۳. پکن

۴. سئول

قرار دارند.

این خوشه‌ های نوآوری در شش قاره پراکنده‌اند.

تهران نیز به‌ عنوان یکی از ۱۰۰ خوشه برتر نوآوری جهان شناخته شده و در برخی منابع حدود رتبه ۶۵ را به خود اختصاص داده است.

۱۰ اقتصاد برتر جهان از نظر نوآوری:

بر اساس رتبه‌ بندی کلی ۱۰ اقتصاد برتر عبارتند از:

۱. سوئیس

۲. سوئد

۳. ایالات متحده آمریکا

۴. جمهوری کره

۵. سنگاپور

۶. بریتانیا

۷. هلند

۸. فنلاند

۹. دانمارک

۱۰. چین

سوئیس برای شانزدهمین سال متوالی رتبه نخست را به خود اختصاص داده است. چین تنها اقتصاد با درآمد متوسط در میان ۱۰ اقتصاد برتر جهان است و جایگاه خود را نسبت به سال ۲۰۲۵ حفظ کرده است. در میان ۲۵ اقتصاد برتر، تداوم قابل‌ توجهی مشاهده می‌ شود و هیچ اقتصاد جدیدی وارد ۱۵ رتبه نخست نشده است. اروپا با ۱۴ اقتصاد از ۲۵ اقتصاد برتر، بیشترین حضور را در این گروه دارد.

از جمله تغییرات قابل توجه می‌ توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. امارات متحده عربی با پنج پله صعود به رتبه ۲۵ رسید و وارد ۲۵ اقتصاد برتر شد.

۲. هنگ‌کنگ، چین به رتبه ۱۴ صعود کرد.

۳. کانادا در رتبه ۱۶ قرار گرفت.

۴. استرالیا رتبه ۲۰ را به دست آورد.

۵. نیوزیلند با بازیابی جایگاه خود به رتبه ۲۴ رسید.

در مجموع، ۲۱ اقتصاد عملکردی بالاتر از سطح مورد انتظار برای سطح توسعه اقتصادی خود داشتند؛ این تعداد چهار اقتصاد بیشتر از سال ۲۰۲۵ است. در میان این کشورها، هند و ویتنام از جمله اقتصادهایی هستند که برای ۱۶ سال متوالی عملکردی بالاتر از انتظار متناسب با سطح توسعه خود داشته‌ اند. اقتصادهای با درآمد متوسطی که طی یک دهه گذشته صعود قابل توجهی داشته‌ اند، شامل چین، هند، ویتنام، ترکیه، فیلیپین، مراکش و اندونزی هستند.

رهبران گروه‌ های درآمدی نیز عبارتند از:

۱. درآمد بالا: سوئیس

۲. درآمد متوسط رو به بالا: چین

۳. درآمد متوسط رو به پایین: هند

۴. درآمد پایین: رواندا

از دیگر نقاط عطف قابل توجه می‌ توان به ورود پرتغال به ۳۰ اقتصاد برتر، ورود لتونی به ۴۰ اقتصاد برتر و قرار گرفتن بوتان در رتبه ۷۴ در نخستین حضور قابل توجه خود در GII اشاره کرد.

جایگاه ایران در شاخص جهانی نوآوری ۲۰۲۶

جمهوری اسلامی ایران در GII 2026 در رتبه ۸۱ از میان ۱۳۹ اقتصاد جهان قرار دارد و امتیاز آن حدود ۲۷.۶ است.

این جایگاه ادامه روند نزولی ایران در سال‌ های اخیر است:

بنابراین، ایران که در سال ۲۰۲۲ به رتبه ۵۳ جهان رسیده بود، در سال ۲۰۲۶ در رتبه ۸۱ قرار گرفته است.

جایگاه ایران در گروه درآمدی و منطقه‌ ای:

ایران در میان ۳۵ اقتصاد با درآمد متوسط رو به بالا در رتبه ۲۳ قرار دارد. در منطقه آسیای مرکزی و جنوبی نیز ایران در میان ۱۱ اقتصاد، رتبه پنجم را به خود اختصاص داده است. در این منطقه، هند با رتبه ۳۸ جهانی در جایگاه بالاتری قرار دارد و پس از آن قزاقستان، بوتان و ازبکستان قرار گرفته‌ اند. فاصله اطمینان آماری رتبه ایران حدود ۶۹ تا ۸۳ گزارش شده است.

برخی مشخصات اقتصادی ایران در گزارش عبارتند از:

-- جمعیت: حدود ۹۲/۴ 

-- تولید ناخالص داخلی  بر اساس برابری قدرت خرید: حدود ۱/۸۷۸۹ میلیارد دلار

-- تولید ناخالص داخلی سرانه بر اساس برابری قدرت خرید: حدود ۲۱/۴۷۳ دلار

نهاده‌ ها و ستاده‌ های نوآوری ایران:

یکی از نکات مهم درباره ایران آن است که عملکرد ایران در ستاده‌های نوآوری بهتر از نهاده‌های نوآوری است.

ایران در:

-- نهاده‌ های نوآوری: رتبه ۱۰۴

-- ستاده‌ های نوآوری: رتبه ۵۸

را به دست آورده است.

این وضعیت نشان می‌ دهد که ایران نسبت به سطح نهاده‌ های نوآوری خود، توانسته است ستاده‌ های بیشتری تولید کند؛ به بیان دیگر، در تبدیل نهاده‌ های محدود به دستاوردهای نوآورانه، عملکرد نسبی قابل توجهی دارد.

این شاخص  ایران را از این نظر در زمره اقتصادهایی قرار می‌ دهد که نسبت به میزان نهاده‌ های خود، خروجی نوآورانه بیشتری ایجاد می‌ کنند.

همچنین عملکرد ایران تقریباً در سطحی است که با سطح توسعه اقتصادی آن انتظار می‌ رود.

رتبه ایران در ارکان مختلف نوآوری:

رتبه ایران در ارکان اصلی GII به ترتیب زیر است:

ایران در مقایسه با میانگین اقتصادهای با درآمد متوسط رو به بالا و همچنین میانگین منطقه‌ ای، در زمینه‌ های سرمایه انسانی و پژوهش، پیچیدگی بازار، ستاده‌ های دانش و فناوری و ستاده‌های خلاقانه عملکرد بالاتری دارد.

نقاط قوت ایران:

از جمله شاخص‌ هایی که ایران در آنها رتبه نسبتاً بالایی دارد، می‌ توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. ارزش بازار سرمایه نسبت به تولید ناخالص داخلی

۲. تشکیل سرمایه ناخالص

۳. علائم تجاری ثبت‌ شده بر اساس مبدأ، نسبت به تولید ناخالص داخلی بر مبنای برابری قدرت خرید

۴. فارغ‌ التحصیلان رشته‌ های علوم و مهندسی

۵. هزینه‌ کرد برای نرم‌ افزار نسبت به تولید ناخالص داخلی

۶. ثبت اختراع بر اساس مبدأ

۷. طرح‌ های صنعتی ثبت‌ شده بر اساس مبدأ

۸. اندازه بازار داخلی

۹. مقالات علمی و فنی

۱۰. اسناد قابل استناد و شاخص H

در میان این شاخص‌ ها، سهم فارغ‌التحصیلان علوم و مهندسی اهمیت ویژه‌ ای دارد؛ ایران در این شاخص در رتبه ۹ جهان قرار گرفته است.

نقاط ضعف ایران:

در مقابل، مهم‌ترین ضعف‌های شناسایی‌شده عبارتند از:

۱. نهادها

عملکرد ایران در حوزه نهادها بسیار ضعیف است و به‌ ویژه در زمینه‌ های زیر مشکلات جدی مشاهده می‌شود:

۱-۱. ثبات عملیاتی برای کسب‌ وکارها

۱-۲. اثربخشی دولت

۱-۳. کیفیت مقررات

۱-۴.حاکمیت قانون

۱-۵. ثبات سیاست‌ های مرتبط با فعالیت اقتصادی و کسب‌ وکار

ایران در این رکن در رتبه ۱۳۶ جهان قرار گرفته است.

۲. پیچیدگی کسب‌ وکار

ایران در زمینه پیچیدگی کسب‌ وکار نیز عملکرد ضعیفی دارد و در رتبه ۱۱۱ قرار گرفته است.

۳. سرمایه‌ گذاری خطرپذیر

شاخص‌ های مربوط به دریافت سرمایه‌ گذاری خطرپذیر و تعداد معاملات نیز از نقاط ضعف ایران محسوب می‌ شوند.

۴. زیرساخت

عملکرد ایران در زیرساخت‌ها نیز نسبتاً ضعیف است و رتبه ۹۱ را به خود اختصاص داده است.

۵. سایر نقاط ضعف

از دیگر حوزه‌های دارای عملکرد ضعیف می‌ توان به موارد زیر اشاره کرد:

-- عملکرد لجستیکی

-- ایجاد و توسعه برنامه‌های کاربردی تلفن همراه

-- سیاست‌ های حمایت از کارآفرینی

-- فرهنگ کارآفرینی

خوشه نوآوری تهران:

ایران دارای یک خوشه نوآوری در میان ۱۰۰ خوشه برتر جهان است که مربوط به تهران است.

قرار گرفتن تهران در این فهرست نشان‌ دهنده تمرکز قابل توجه ظرفیت‌ های پژوهشی، دانشگاهی، فناوری و کارآفرینی ایران در پایتخت است.