کتاب، کتابخانه و کتابداران؛ زیرساخت‌های توسعه دانش‌بنیان در عصر حکمرانی داده‌محور

(لیزنا؛ گاهی دور/گاهی نزدیک 426) : محمد حسن زاده، رئیس کارگروه برنامه‌ریزی علم اطلاعات و دانش‌شناسی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری: خواندن دریچه‌ای برای ورود به دانایی است. هفته کتاب فرصتی ارزشمند برای بازاندیشی در جایگاه کتاب، کتابخانه و کتابداران در توسعه علمی، فرهنگی و اجتماعی کشور است. کتاب صرفاً یک رسانه برای انتقال اطلاعات یا مخزنی برای نگهداری دانش مکتوب نیست؛ بلکه یکی از بنیادی‌ترین ابزارهای شکل‌گیری اندیشه، تولید دانش، توسعه تفکر انتقادی و انباشت سرمایه فکری جوامع به شمار می‌رود. جامعه‌ای که برای کتاب و کتابخوانی ارزش قائل است، در حقیقت برای آینده دانایی‌محور، قدرت تحلیل و توانایی حل مسائل سرمایه‌گذاری می‌کند.

با گسترش فناوری‌های دیجیتال، هوش مصنوعی و تحولات شتابان در شیوه‌های تولید، سازماندهی و بهره‌برداری از دانش، مفهوم کتاب و کتابخانه نیز در حال تحول است. کتابخانه دیگر صرفاً مکانی برای نگهداری و امانت منابع نیست؛ بلکه نهادی دانش‌محور، یادگیرنده و پیشران در زیست‌بوم تولید، سازماندهی، دسترس‌پذیری و اشاعه دانش علمی و عمومی است. کتابخانه‌های دانشگاهی، عمومی، تخصصی و پژوهشی می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت‌های فناوری‌های نوین، داده‌های علمی، هوش مصنوعی و خدمات هوشمند، نقش مؤثرتری در توسعه علمی و اجتماعی ایفا کنند و پیشرفت‌های فناورانه را به فرصتی برای ارتقای جایگاه و ایفای نقش تعیین کننده تبدیل کنند.

در این میان، کتابداران و متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی جایگاهی محوری دارند. نقش آنان از مدیریت مجموعه‌ها و ارائه خدمات اطلاع‌رسانی فراتر رفته و پس از تغییرات شگرفی که در برنامه‌های درسی دانشگاه‌ها و فعالیت مجامع حرفه‌ای ایجاد شده است، به مدیریت دانش، سازماندهی و تحلیل داده‌ها، طراحی نظام‌های هوشمند اطلاعاتی، توسعه سواد اطلاعاتی و داده‌ای، مدیریت دانش دیجیتال و تسهیل دسترسی هوشمند به منابع و شواهد علمی گسترش یافته است. کتابدار امروز، علاوه بر دانش تخصصی خود، توانایی ایفای نقش به‌عنوان متخصص اطلاعات، معمار دانش، تحلیلگر داده و تسهیلگر یادگیری و خلق دانش را داراست.

از سوی دیگر، تحقق توسعه دانش‌بنیان مستلزم توجه جدی به زیرساخت‌های دانشی کشور است. دانشگاه‌ها، کتابخانه‌ها، مراکز پژوهشی و نهادهای علمی باید در تعامل و هم‌افزایی با یکدیگر، زمینه دسترسی به دانش معتبر، گردش آزادانه دانش، تبدیل داده به اطلاعات و دانش و بهره‌برداری اثربخش از سرمایه‌های علمی را فراهم آورند. بدون وجود نظام‌های کارآمد اطلاعاتی و کتابخانه‌ای، توسعه دانش‌بنیان و نوآوری پایدار با محدودیت‌های جدی مواجه خواهد شد.

در این مسیر، حرکت به سوی حکمرانی هوشمند، داده‌محور و دانش‌بنیان (مورد تاکید در برنامه هفتم پیشرفت و آیین نامه‎های مربوطه) ضرورتی انکارناپذیر است. حکمرانی داده‌محور زمانی اثربخش خواهد بود که داده‌ها به‌درستی گردآوری، سازماندهی، استانداردسازی، تحلیل و به دانش قابل استفاده برای تصمیم‌گیری تبدیل شوند. اینجاست که تخصص‌های علم اطلاعات و دانش‌شناسی، به‌ویژه در حوزه‌های مدیریت داده، فراداده، سازماندهی دانش، علم‌سنجی، مدیریت دانش و بازیابی هوشمند اطلاعات، نقشی بنیادین در ارتقای کیفیت تصمیم‌سازی و سیاست‌گذاری ایفا می‌کنند.

بر این اساس، در سالیان گذشته تلاش شده است تا تحولات یادشده در برنامه‌ریزی آموزشی و بازنگری برنامه‌های درسی رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی نیز مورد توجه جدی قرار گیرد. به‌ویژه در تدوین و بازنگری برنامه‌های مقاطع کارشناسی و کارشناسی ارشد و گرایش‌های کتابخانه‌ای، علاوه بر حفظ و تقویت مبانی علمی و حرفه‌ای کتابداری و کتابخانه‌ها، موضوعاتی همچون مدیریت هوشمند کتابخانه‌ها، تحول دیجیتال، هوش مصنوعی، حکمرانی داده، مدیریت و تحلیل داده‌های علمی، مدیریت دانش، سواد داده‌ای و هوش مصنوعی، خدمات اطلاعاتی هوشمند و نقش کتابخانه‌ها در توسعه دانش‌بنیان به‌صورت متناسب و هدفمند در محتوای آموزشی و شایستگی‌های حرفه‌ای دانش‌آموختگان گنجانده شده است.

هدف از این بازنگری، تربیت نسلی از متخصصان توانمند و آینده‌نگر است که بتوانند در کنار ایفای نقش‌های سنتی و ارزشمند کتابداری، مسئولیت‌های جدید نظام‌های اطلاعاتی و دانشی را نیز بر عهده گیرند و در شکل‌دهی به آینده دانشگاه‌ها، سازمان‌ها و جامعه دانش‌بنیان مشارکت مؤثر داشته باشند.

بر خود لازم می‌دانم، هفته کتاب، کتابخوانی و کتابدار را به همه کتابداران، متخصصان علم اطلاعات و دانش‌شناسی، استادان، پژوهشگران، دانشجویان و فعالان عرصه کتاب و کتابخانه تبریک بگویم و امیدوارم با بازشناسی جایگاه راهبردی کتابخانه‌ها و توانمندسازی سرمایه انسانی این حوزه، شاهد نقش‌آفرینی مؤثرتر این حرفه در توسعه علمی، فرهنگی و دانش‌بنیان کشور باشیم. برای تحقق این هدف متعالی از همه حرفه مندان و صاحبنظران برای همکاری دعوت می نمایم.