میراثی از کلاس درس؛ «مرجعشناسی اسلامی و انسانی»/ جلسه دوم

درسگفتارهای زندهیاد دکتر احمد طاهری عراقی با عنوان «مرجعشناسی اسلامی و انسانی»، پس از ۳۹ سال و به کوشش کاظم حافظیان رضوی، در ۱۳ قسمت همراه با یک مقدمه در لیزنا منتشر میشود؛ مجموعهای ارزشمند از آموزههای علمی استادی که میراثی ماندگار در حوزه کتابداری و مرجعشناسی بر جای گذاشت.
به گزارش لیزنا، در دومین جلسه درس
دکتر طاهری عراقی، مباحث علوم قرآنی با مرور منابع کتابشناختی این حوزه آغاز شد و
موضوعاتی همچون تاریخ گردآوری قرآن، پیدایش علم قرائت، تجوید، رسمالمصحف و مهمترین
منابع مرجع و پژوهشی قرآن مورد بررسی قرار گرفته است. جلسه دوم را در ادامه میخوانید:
مرجع شناسی اسلامی و انسانی
مدرس: دکتر احمد طاهری عراقی
تقریر: کاظم حافظیان رضوی
جلسه دوم: 11 مهر 1366 خورشیدی
علوم قرآنی
- کتابشناسیهای علوم قرآنی
قرآن: از قَرَا َ به معنی خواندن گرفته شده است
مصحف: بیشتر به شکل ظاهری و مادی قرآن اطلاق میگردد.
تاریخ گردآوری و جمع قرآن برخلاف دیگر آثار و کتب آسمانی کاملا مشخص است و بدون هیچگونه کم و کاستی تا امروز در اختیار است.
نزول قرآن در اصطلاح منجما" بوده، یعنی به مرور زمان نازل شده است. برخی در زمان اقامت در مکه و برخی در مدینه نازل شده است. آیاتی که در مکه نازل شده است، مکی و آیاتی که در مدینه نازل شده است مدنی مینامند.
آیات مکی و مدنی تفاوتهای صوری و موضوعی دارند. مکیها بیشتر در باب وعده و وعید، توحید الهی و یکتاپرستی است. آیات مدنی به دلیل مناسبت تشکیل اولین اجتماع مسلمین دارای قوانین مدنی است که لازم برای حیات مسلمین بوده است. از نظر لفظی نیز دارای تفاوتهایی هستند. آیات مکی دارای هماهنگی است که در آیات مدنی کمتر دیده میشود. آیات را حضرت پیامبر(ص) میخواندند و برخی از صحابه حفظ و برخی که سواد داشتند مینوشتند که به کاتبان وحی مشهورند. سنت حفظ کردن در بین اعراب بسیار شایع بوده است، بالاخص حفظ خطب.
در زمان ابیبکر (خلیفه اول) جنگ رَدّه اتفاق افتاد که ارتداد و مرتد از همین ریشه است. در این جنگ عدهای از صحابه شهید شدند و عدهای از قراء و حفاظ قرآن نیز شهید شدند. به ابیبکر گفتند درصورت از بین رفتن کل حافظان ممکن است قرآن دچار نقص یا آسیب شود. در نتیجه زیدبن ثابت به دستور ابی بکر آنچه نازل شده بود را جمع کرد و آورد به خلیفه سپرد. آن قرآن دست ابوبکر تا مدتها ماند و سپس، پس از فوت ابوبکر نزد حَفْصَه دختر عمر بن خطاب بود تا اینکه در زمان عثمان، امر جمع قرآن اتفاق افتاد.
حضور اختلافات زبانی در بین قاریان در بلاد اسلامی به عثمان اطلاع داده شد که بهتر است قرآن را در نسخ متعدد بنویسیم و بفرستیم به کشورهایی که اسلام آوردهاند. در نتیجه گروهی تحت نظر زید بن ثابت که کاتب وحی بود، قرآن را در چند نسخه نوشتند. ملاک در ثبت و ضبط قرآن لهجه قریش بوده است. مصحف عثمانی در واقع، اساسِ همین مصحف (قرآن) است که امروز در دست داریم.
زیدبن ثابت1 چه کرده است؟ ترتیب آیات توقیفی2 است. یعنی همانطور که وحی شده است. ترتیب سورهها از ترتیب بزرگتر است به کوچکتر. این ترتیب، ترتیبی است که زیدبن ثابت تنظیم کرده است.
قرآن بدین هیات مرکب است از صد و چهارده سوره و هر سوره دارای آیاتی است که متجاوز از شش هزار آیه است.
بعضی معتقدند بسمالله جزو سوره است و برخی معتقدند که خیر، جز سوره فاتحه.
تقسیم خارجی، مثلا قرآن را به سی جزء و هر جزء به چهار حزب تقسیم کردهاند.
چهارده روایت، در بخشهای بعد توضیح داده میشود.
درمورد نظارت حضرت علی(ع)3 بر جمع آوری قرآن گفته شده، و ابن ندیم صفحاتی از قرآن دستنوشته حضرت علی (ع) را دیده است.
نکته: در مورد قرآنهای مختلف اولیه مراجعه شود به"الفهرست4 ابن ندیم".
- پیدایش علوم قرآنی:
رسمالخط در قرآن بسیار از اهمیت خاصی برخوردار بوده است، وسعی شده است رسم الخط کاملا به اصل عربی نزدیک باشد. 5
اِشکال یا اِعراب در آغاز وجود نداشته. بسیاری از الفها وجود نداشت، در نتیجه برخی که قرآن را میخواندند در خواندن اختلاف در قرائت پیدا شد. مثلا مالک را مَلِک میخواندند.
قرائات قرآن
حدود قرن سوم یا اوایل قرن چهارم هجری ده قرائت اساسی، و در واقع ده مکتب قرائت به وجود آمد. در هر یک از این مکاتب برخی از کلمات به شکل خاصی خوانده میشد. این ده قرائت، قرائات عشره نامیده میشوند. از این ده قرائت، قرائتهای هفت نفر مشهورترند. عبدالله عامر6، کثیر7، عاصم8، نافع9، حمزه بن حبیب10، ابن علا11، کسایی12، که اینها را قراء سبعه مینامند و همه در قرن دوم میزیستهاند و مسلمین هم تا قرن چهارم و پنجم هجری به قرائتهای مختلف عمل میکردهاند. این قرائتها بیشتر جغرافیایی بوده است. در حال حاضر در عالم اسلام دو قرائت بیشتر و جود ندارد. 1) مشارقه 2) مغاربه. مسلمانهای مشرقی بیشتر با هم شبیهند؛ ولی مغاربه با هم فرق دارند.
مشرق از نظر سنتی از مصر به این طرف، مغاربه از لیبی به آن طرف است.
نکته: هفت قاری هر کدام دو راوی داشته اندکه جمعا" میشود چهارده روایت.
قرآنهای چاپ مصر، پاکستان، هند و ایران از روایت حَفص از قرائت عاصم است. قرائت مغربیها قرائت نافع است.
درنتیجه علمی به وجود آمد با عنوان علمالقرائات یا علم قرائت. در باب قرائات کتب بسیاری نوشته شده است. از کتابهای بسیار معتبر کتاب "التیسیر فی القرائات سبع" اثر ابو عمرو عثمان بن سعید الدانی و به زبان عربی است. کتابی دیگر به نام "النشر فی القرائات العشر" تالیف ابن الجزری است. ترتیب بیشتر این کتب ترتیب سورههای قرآنی است.
منبع مهمی که مربوط به علم القرائات است تفاسیر مهم و جامع هستند مانند "مجمع البیان... " طبرسی، کشفالاسرار میبدی و تفسیر ابوالفتوح رازی . در قرون بعد از قرن پنجم و ششم هجری علمالقرائات دیگر نیازی نبوده و اهمیت خود را از دست داده است.
علم تجوید
یکی دیگر از علوم قرآنی علم تجوید است. تجوید به معنی زیبا کردن است. و از جید میآید. چون قرآن را با صدای زیبا در مجامع میخواندند ، علمی به نام علم تجوید پیدا شد و تا امروز روی این مساله کار شده است، و بیشتر روی ادای اصوات است که از نظر فونتیکی روی آن کار شده است.
رسم المصاحف (رسم الخط قرآنها)
یکی دیگر از علوم قرآنی رسم المصاحف است. که همان رسمالخط قرآنها است. تحقیقات لغوی و ادبی در باره قرآن از کثرت خاصی برخوردار است، زیرا قرآن فصیحترین متن مکتوب زبان عربی است. بسیار اهمیت دارد و مهمترین مرجع برای استشهادات زبان عربی بوده است.درنتیجه تحقیقاتی که در باب زبان عربی با تکیه بر قرآن شده است، بسیار مهم است.
تحقیقات لغوی، نحوی13 ، بلاغی، چند نوع است که درباب معانی و مفردات قرآن است. کلمات دشورا قرآن را تعریف و معنی کردهاند. یکی از منابع مهم دراین حوزه کتاب "المفردات فی غریب القرآن14" اثر راغب اصفهانی است. ترتیب آن فرهنگی (الفبایی) است و لغات دشوار قرآن را برداشته و معنی کرده است.
مساله وجوب و نظایر، درباره چیزهایی است که مشابه است و یا معانی مختلف که یک واژه دارد و بکار رفته است. یکی از این کتابها مربوط به ابن جوزی از علمای بزرگ حنبلی در قرن ششم هجری است به نام "عیون النواظر فی الوجوه النظایر15" شعبه ای از تحقیقات لغوی بوده است در قرآن. کلماتی را توضیح داده که چند معنی متفاوت دارند.
سیوطی عالم مشهور قرن دهم هجری کتابی دارد به نام "معربات قرآن16". مستشرقی به نام آرتور جفری روی واژههای قرآن کار کرده و کتابی دارد با عنوان: Foreign vocabulary of Quran17
اِعراب قرآن: آن چه مربوط به نحو یا گرامر قرآنی است ، کتابهایی است به نام اِعراب قرآن یعنی موقعیت و وضعیت نحوی کلمه در قرآن، یعنی این کلمه فاعل است؟ مفعول است؟ و غیره.
غریب القرآن: لغات و اصطلاحاتی است از قرآن که به مرور زمان فهم آن دشوار گردیده، و به تفسیر و توضیح احتیاج پیدا کرده است. به کتابهایی که به این نوع تفسیر و توضیح میپردازند، غریب القرآن یا غریب اِعراب قرآن گفته میشود. کتابهای غریب اِعراب قرآن، اِعراب مشکل را توضیح دادهاند. "ابن انباری" کتابی دارد به نام "البیان فی غریب الاِعراب القرآن18" . در تفاسیر بزرگ معمولا درباره اِعراب قرآن نیز مطالبی ذکر میشود.
کتاب "تفسیر الکشاف19" اثر زمخشری، عالم و مفسر قرن پنجم و ششم هجری بود، بیشتر عنایت به مسایل ادبی دارد. بلاغت مسالهای مهم و از مسایل اعجازی قرآن است. یعنی نشان میدهد خصوصیات واژه ها و معانی آنها از نظر ادبی بسیار مهم است و در حد اعجاز است.
مجموعهای از تحقیقات جامع در زمینه علوم مختلف قرآنی در دست است که از اینها کتاب: "الاتقان فی علوم القرآن"، اثر سیُوطی است. این کتاب به فارسی ترجمه شده است و جامعترین کتاب مربوط به علوم قرآنی است. البته قبل از سیوطی عالم دیگری به نام بدرالدین محمد زرکشی20 قرن هشتم هجری کتابی داشته به نام : البرهان فی علوم القرآن.
تاریخ قرآن
در باب تاریخ قرآن مسایل مربوط به جمع و تدوین قرآن درکتاب سیوطی هست. در عصر حاضر به حسب ضرورت کسانی آمدند و تاریخ قرآن نوشتند.
در آغاز این کار توسط اروپائیان انجام شد. از مسلمین یکی ابوعبدالله زنجانی 1309-1360 ق. است که کتابی دارد به زبان عربی تحت عنوان "تاریخ القرآن". در فارسی دو کتاب است یکی کتاب آقای رامیار و یکی هم کتاب آقای محمد باقر حجتی. در خارج تئودور نولدکه اثری در تایخ قرآن دارد. در آثار مستشرقین غرضورزیهایی مشاهده میشود. پروفسور وات کتابی دارد تحت عنوان "Introduction to Quran" که در آغاز شخصی به نام بل21 آن را نوشته است و بعدا وات22 آن را تغییراتی داده است.
راجع به شرح حال حافظان و قاریان قرآن کتابی داریم به نام "معرفة القراء الکُبار23" اثر شمسالدین عثمان ذهبی . (متوفق 748) . ذهبی کتاب دیگری دارد به نام "طبقات الحفاظ24" که شرح حال حافظان قرآن است.
در باب کتب مرجع مرتبط با قرآن مهمترین مرجع کشفالآیات است. که در عالم اسلام سنتی برایش نبوده و سابقه ای ندارد. قدیمیترین کشف الآیاتی که موجود است اثر گوستاو فلوگل25 است. البته پیش از فلوگل (1892-1870) . ترک های عثمانی تلاشهایی در این زمینه کرده اند ولی آنچه مدون است اثر فلوگل است. بعد از آن علمای اسلامی به اقتباس از غربیها شروع به تنظیم کشفالآیات کردند. مهمترین کشفالآیات کتاب "المعجم المفهرس لاالفاظ القرآن الکریم26" است که اثر بزرگ دانشمند مصری فؤاد عبدالباقی است. ترتیب الفبایی، ریشه لغت و قسمتی از آیه را نیز ذکر میکند و اسم سوره و شماره سوره را میدهد.
"کشف المطالب Concordance" کشف موضوع در قرآن توسط محققی بلژیکی به نام لابوم27 تهیه شد. بعدا توسط فواد عبدالباقی ترجمه به عربی شده است و سپس در ایران به فارسی ترجمه و منتشر شده است.
در ایران کار بسیار خوبی به اهتمام بهاءالدین خرمشاهی و کامران فانی تحت عنوان "فرهنگ موضوعی قرآن" به فارسی و عربی در یک جلد تهیه و چاپ شده است. توصیه میشود مقدمه این کتاب حتما مطالعه شود. کتابی دیگر تحت عنوان "اعلام قرآن28" اثر دکتر خزائلی که راجع به اسمهای خاص در قرآن است.
قصص قرآن : بهترین کتابی که در مورد قصص قرآن است "قصص القرآن" اثر محمد احمد جادالمولی29 است و در فارسی اثر صدرالدین بلاغی30 است.
ترجمه قرآن . ترجمه قرآن به زبان خارجی از قرن هیجدهم میلادی شروع شده است. ترجمه آربری31 به زبان انگلیسی بسیار خوب است. ترجمه هندی "یوسف علی"32 نیز مشهور است.
*** مقالهای در نشریه تحقیقات اسلامی در این مورد چاپ خواهد شد33.
نولدکه مستشرق معروف آلمانی تحقیقات بسیار جالبی در مورد قرآن کرده است. شاگرد وی به نام شوالی34 اثر استاد خود را با تغییراتی در دو جلد چاپ میکند 35و جلد سوم هم ناقص میکند. بعدا همشهری دیگری به نام بل گشتراسه36 جلد سوم را کامل و چاپ میکند. آلمانی دیگری به نام پرت زر37 آخرین قسمت کتاب را چاپ میکند. این کار در واقع از سال 1860 تا 1938 میلادی طول میکشد تا تمام شود. اولین ترجمه قرآن به فارسی بوده است. در بین انگلیسیها مشهورترین آرتور جفری38 است. بعد از جفری، ریچارد بل39 شهرت دارد. در حال حاضر پروفسور مونتگمری وات40 شاگرد بل است. بلاشه (رژی بلاشه Régis Blachère )41 نیز ترجمهای از قرآن به زبان فرانسه کرده است. در ایران روی قرآن بسیار کم کار شده است. در این میان بیشتر مصریها کار کردهاند.
برای مطالعه بیشتر، مقاله" قرآن" از دایرة المعارف فارسی"42 ، "المعجم المفهرس ...."43 ، فرهنگ موضوعی قرآن، و مفردات راغب را ببینید.
فرهنگستان مصر کتابی تحت عنوان "معجم الفاظ القرآن الکریم44" زیر نظر علمای مصری (مجمع اللغة العربیة. الإدارة العامة للمعجمات و إحیات التراث) چاپ کرده است. در دو جلد است بصورت الفبایی و فرهنگ الفاظ قرآنی است. فرق این کتاب با مفردات راغب این است که در مفردات ممکن است همه نیامده باشد. به علاوه الفاظ امروزی دارد و به دلیل تنظیم امروزی استفاده آن راحت تر است. آن را ببینید.
پاورقیها
- . ابوسعید (یا ابوعبدالرحمن) زید بن ثابت بن ضحاک انصاری خزرجی نجاری (حدود ۱۲ پیش از هجرت – ۴۵ هجری قمری) از صحابهٔ محمد، پیامبر اسلام، و انصار بود. او بهعنوان کاتب وحی و گردآورندهٔ اصلی قرآن در دو مرحله (دوران ابوبکر و عثمان) شناخته میشود.
- . منظور از «توقیفی» بودن سورههای قرآن این است که ترتیب سورهها در مصحف را از سوی خدا و وحی شده به پیامبر اکرم (صلی الله و علیه و آله) بدانیم. در این مورد بین عالمان مسلمان اختلاف نظرهایی وجود دارد؛ عده ای آن را توقیفی می دانند و عده ای مخالف با این نظر هستند و عده ای برخی از سور را توقیفی می دانند.
- . برخی منابع شیعه بر آین باورند که قرآن کریم در زمان پیامبر(ص)جمع آوری شده وبه صورت سوره ها ومشخص بودن جای هر آیه در هر سوره بدستور ایشان منظم سده است. زیرا همانگونه که میدانیم آیاتی که نازل می شد توسط کاتبان وحی نوشته می شد در لوح های مختلف، لیکن اینکه بصورت یک کتاب واحد در آید توسط حضرت امیر المومنین(ع)این کار تحقق پیدا کرد. و برخی از منابع ذکر می کنند : ابوبکر خضرمی از امام صادق علیهالسلام روایت کرده است که پیامبر به حضرت علی علیهالسلام فرمود: «ای علی این قرآن در کنار بستر من میان صحیفهها، حریرها و کاغذها قرار دارد، قرآن را جمع کنید و آن را آن گونه که یهودیان، تورات خود را از بین بردند، ضایع نکنید. لیکن محسن کدیور با ادله علمی مینویسد مصحف عثمانی مورد تایید کامل ائمه اهل بیت (ع) بوده و در غیر اینصورت حضرت علی در دوره خلافت خود، به مصحف خود رجوع می کرد و دلایل دیگر. کدیور گردآوری قرآن توسط حضرت علی(ع) را رد نمی کند، لیکن مصحف عثمانی که نسخه قرآن امانت گذاشته شده نزد حفصه دختر عمر بن خطاب را، نسخه صحیحی میداند که ائمه اهل بیت نیز آن را به رسمیت میشناختهآند. وبسایت رسمی محسن کدیور Kadivar.com
- . ابن ندیم، محمدبن اسحق، - ۳۸۰ق. الفهرست. (جلسه نهم منابع مربوط به مولفین)
- . بعد از مرک محمد (ص) بعضی صحابه مانند ابن مسعود، ابی بن کعب، ابوموسی و ... هر یک بر طبق ذوق خود مصحفی ترتیب دادند که از نظر ترتیب سورهها و شیوه قرائت با هم اختلاف داشتند. مردم نیز گروه گروه شدند و هر گروهی از یک صحابه تقلید کرده و بر طبق مسند او قرائت میکردند. این امر موجب اختلاف در قرائات شد. پس از یکی کردن مصاحف،اختلاف قرائت بیشتر به رسم الخط مصحف بازمیکردد. بعضی از حروف به گونهای نوشته میشد که مشابه حروف دیگر بود و آموزش آن تنها به وسیله قاری ممکن بود.
- . ابن عامر، عبدالله بن عامر دمشقی. متوفی 118 قمری
- . ابن کثیر، ابئ معبد عبدالله بن کثیر، متوفی 120 قمری
- . عاصم کوفی، ابوبکر عاصم بن ابی النجود کوفی اسدیف متوفی 127 قمری
- نافع مدنی، نافع بن عبدالرحمن. متوفی 168 قمری
- . حمزه کوفی، حمزة بن حبیب زیات کوفی، متوفی 156 ق.
- . ابن علا، ابئ عمرو بت علاء بصری. متوفی 154 هجری
- . ابوالحسن علی بن حمزه کوفی ، مشهور بع=ه کسایی.
- . گرامری - دستوری
- . راغب اصفهانی، حسین بن محمد، قرن 4ق. المفردات فی غریب القرآن
- . ابن جوزی، عبدالرحمن ابن علی بغدادی معروف به ابن جوزی 510-592 ق. عیون النواظر فی الوجوه النظایر
- . سیوطی، عبدالرحمنبن ابیبکر، ۸۴۹ - ۹۱۱ق. المهذب فیما وقع فیالقرآن منالمعرب
- . Jeffery, Arthur . .The foreign vocabulary of the Qur'an
- . ابن انباری، ابوالبرکات، قرن ششم هجری. البیان فی غریب اعراب القرآن
- . زمخشری، جارالله (467 – 538 ق.) ، "الکشاف عن حقایق التنزیل و عیون الاقاویل فی وجوه التأویل " مشهور به "تفسیر کشاف".
- . زرکشی، بدرالدین محمد بن عبد الله بن بهادر. متوفى: 794ق.
- . Richard Bell (1876 – 1952)
- . William Montgomery Watt (1909 -2006)
- . ذهبی، محمدبن احمد، ق۷۴۸ – ۶۷۳ . معرفه القراآ الکبار علی الطبقات و الاعصار
- . ذهبی، محمدبن احمد، ق۷۴۸ – ۶۷۳ . طبقات الحفاظ
- . Flugel, Gustav, 1802-1870. Concordantiae corani Arabicae : A D Literarum ordinem et verborum radices. ترجمه بخشهایی از کتاب حاضر با عنوان : " نجوم الفرقان فی اطراف القرآن یا کشف الایات قرآن مجید براساس کشف الاآیات گوستاو فلوگل" به کوشش محمد دبیرسیاقی و توسط انتشارات اقبال(سال ۱۳۴۴) منتشر شده است.
- . عبدالباقی، محمدفواد، 1882-1968. . Abd al -Baqi, Muhammad Fud. المعجم المفهرس لالفاظ القرآن الکریم
- . لابوم، ژول (Jules La Beaume). 1806-1876. Le Coran Analysé, Bruxelles (Brussels), 1878. فؤاد عبدالباقی این کتاب را ترجمه و با عنوان "تفصيل آيات القرآن الحكيم" در قاهره به چاپ رساند اما سپس دریافت که آن اثر برای نیاز پژوهشگران کافی نیست، زیرا اگر کسی بخواهد با در دست داشتن هر واژهای از یک آیه محل آن را پیدا کند، کنکوردانس موضوعی پاسخگو نیست. از این رو تصمیم گرفت معجمی دقیق بر اساس الفاظ قرآن تدوین کند و نتیجة آن «المعجم المفهرس لألفاظ القرآن الكريم» شد.
- . خزائلی، محمد، ۱۳۵۳ – ۱۲۹۲. اعلام قرآن
- . جادالمولی، محمد احمد، ۱۹۴۴ - ۱۸۸۳م. Jad al - Muhammad Ahmad. قصص القرآن
- . بلاغی،صدرالدین، 1290- قصص قرآن همراه با فرهنگ قصص قرآن. (آخرین چاپ: تهران: امیرکبیر، 1381)
- . آربری, آرتورجان (Arthur John Arberry؛ 1905- 1969.
- . عبدالله یوسفعلی (۱۸۷۲ – ۱۹۵۳). “Qur'an” Translated into English". Al-Laylatul-Kabeer (in Arabic). به عربی اللیلة الکبیر
- . این مقاله چند ماه بعد از این جلسه درس چاپ شده است با مشخصات زیر: طاهری عراقی، احمد. "ترجمههای قرآن مجید" مجلة مقالات و بررسیها (دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران)، سال بیستم، شماة 1 (پیاپی ۳۸)، بهار ۱۳۶۷، صص. ۷۵–۱۰۴. این مجله با عنوان مجله تحقیقات اسلامی شناخته میشود.
- . شوالی،فردریش، Friedrich Schwally.
- . نولدکه، تئودور، و فریدریش شوالی . تاریخ قرآن. تألیف تئودور نولدِکه، تحریر از فریدریش شوالی، لایپزیگ، 1909 (ج 1)، 1919 (ج 2)، 1938 (ج 3)، تجدید چاپ: هیلدسهایم ـ نیویورک، 1981م. Geschichte des QoraÎns, von Theodor Nöldeke. Bearbeitet von Friedrich Schwally, Leipzig. 1909-38.
- . برگشتراسر، گوتلف، Gotthelf Bergsträsser
- . پرتسل، اتو. Otto Pretzl
- . Jeffery, Arthur. Ibid.
- . The Quran / translated with a critical re -arrangement of the surahs by Richard Bel
- . Watt, William Montgomery. Companion to the Quran
- . Blachere, Regis. Le Coran
- . مصاحب، غلامحسین، ۱۳۵۸ – ۱۲۸۹. دایرهالمعارف فارسی. تهران: فرانکلین: امیرکبیر، شرکت سهامی کتابهای جیبی، ۱۳۴۵- .
- . عبدالباقی، محمدفواد. همان
- . معجم اعراب الفاظ القرآن الکریم/ قدم له محمد سید طنطاوی؛ راجعه محمدفهیم ابوعبیه. قاهره: مجمع البحوث الاسلامیه" ۱۹۹۴ . این کتاب در ایران بارها و توسط ناشران مختلف بصورت افست چاپ و منتشر شده است.

دیدگاه کاربران (0)
هنوز دیدگاهی برای این خبر منتشر نشده است.