نخستین کنفرانس ملی کتابخانه دیجیتالی برگزار شد

 

 

به گزارش خبرنگار لیزنا، در آغاز مراسم دکتر محمد خوانساری، رئیس پژوهشگاه ارتباطات و فناوری اطلاعات، ضمن عرض خیر مقدم به حضار، اظهار داشت: خوشبختیم که در این رویداد علمی مرکز تحقیقات میزبانی را عهده دار است.

 

وی افزود: در شرایط کنونی گستردگی زیادی در دانش بشر شکل گرفته، به طوری که انتظار می رود کاربر بتواند اطلاعات را به صورت سفارشی از جاهای مختلف بگیرد.

 

خوانساری ادامه داد: از سوی دیگر ورود گجت های دیجیتال در این زمینه، از عوامل تعیین کننده ای است که جهان را مسطح کرده، بدین معنا که دیگر بُعد فاصله از میان رفته است.

 

وی با اشاره به اینکه وجود کتابخانه دیجیتال اتلاف منابع را به حداقل رسانده است، 2 بخش کلیدی این حوزه را آماده سازی اطلاعات، و فناوری های مربوط به این حوزه معرفی کرد. دکتر خوانساری در ادامه به ارائه نکاتی در خصوص فناوری های مربوط به این حوزه و روند پیشرفت آن پرداخت.

 

دکتر سیروس علیدوستی، رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، در ادامه مراسم از دست اندرکاران و حامیان برگزاری کنفرانس قدردانی کرد.

 

دکتر سید امید فاطمی، رئیس کنفرانس و رئیس پیشین پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، ضمن خوشامد گویی به حضار به ارائه تعریفی از کتابخانه دیجیتال پرداخت. وی با اشاره به اینکه جمع آوری و ذخیره اطلاعات را نمی توان کتابخانه دیجیتال نام گذاری کرد، در تعریف این مفهوم دو رویکرد را مطرح کرد که به طور موازی با هم پیش می روند. رویکرد اول، مسائل مربوط به کتابخانه دیجیتال است، در این حوزه مباحثی چون، معنا دادن به اطلاعات، مدیریت، و تحویل به موقع اطلاعات مطرح می شود. رویکردهای اینترنتی که به سمت وب معنایی، وب 2.0، وب 3.0 حرکت کرده است.

 

فاطمی در ادامه اشاره ای داشت به رویکرد پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در ساختن یک منبع دیجیتالی که می توان آن را کتابخانه دیجیتال نامید.

 

سپس دکتر مهدی علیپور حافظی، دبیر علمی کنفرانس به ایراد سخنرانی پرداخت. علیپور اظهار داشت: در اولین دوره کنفرانس ملی کتابخانه دیجیتال تأکید بر جامعیت موضوع و پوشش تمامی حوزه های مربوطه بوده است.

 

وی ادامه داد: نگاهی به محورهای همایش نشان می دهد که پژوهش های انجام شده در کشور بر سه موضوع کلیات کتابخانه های دیجیتالی؛ معماری، سیستم ها، ابزارها و فناوری ها؛ و ارزیابی، متمرکز است.

 

دبیر علمی کنفرانس اذعان داشت: علاوه بر ارائه مقاله به دو صورت شفاهی و پوستر، به دلیل اهمیت بحث تجربه ملی در حوزه کتابخانه دیجیتال، با این هدف که تجربیات مثبت و منفی مؤسسات به اشتراک گذاشته شود، در هر پنل بخشی به نام تجربه ملی وجود دارد.

 

پنل اول: كليات كتابخانه‌هاي ديجيتالي

 

این کنفرانس در 3 پنل برگزار شد. در پنل اول با موضوع کلیات کتابخانه های دیجیتالی سه مقاله ارائه شد.

 

مقاله اول با عنوان «انگاره کتابخانه دیجیتال در ایران» توسط مجید نبوی، دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی ارائه شد. وی به بررسی مفهوم موجود از کتابخانه دیجیتال در ایران و جنبه غالب در این برداشت به منظور شناخت وضعیت حاضر و در نتیجه اقدامات لازم در زمینه اصلاح آن پرداخت. نبوی پس از بررسی وضعیت کتابخانه های دیجیتال در بافت دانشگاهی و بافت عمومی در ایران، میزان مطابقت آن ها را با تعاریف ارائه شده از سوی سازمان های بین المللی مورد توجه قرار داد، و نهایتا پیشنهاداتی جهت اصلاح و بهبود وضع موجود ارائه داد.

 

مقاله دوم در این پنل با عنوان «ترسیم نقشه علمی حوزه کتابخانه های دیجیتالی بر اساس مقالات منتشر شده در نشریات علمی- پژوهشی علم اطلاعات و دانش شناسی بین سال های 1391-1382» توسط هادی رمضانی، دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی، ارائه شد.

 

بر اساس این، هدف از این بررسی شناسایی وضعیت تولیدات علمی پژوهشگران و سازمان های دانشگاهی و پژوهشی، به زبان فارسی در میان 10 مجله تخصصی رشته علم اطلاعات و دانش شناسی جهت ترسیم ساختار شبکه همکاری های علمی و ساختار موضوعی برای آنها در حوزه کتابخانه های دیجیتالی بوده است. نتایج این بررسی حاکی از آن بود که توجه به حوزه کتابخانه های دیجیتالی در حال افزایش است. همچنین مقالات با همکاری متخصصان مختلف و مؤسسات مختلف نیز در حال رشد بوده و وضعیت نسبتا مطلوبی دارد. بعلاوه پوشش موضوعی نشریات نیز نسبتا مطلوب بوده و تقریبا اکثر محورهای موضوعی کتابخانه های دیجیتالی مورد توجه قرار گرفته اند.

 

آخرین مقاله ارائه شده در این پنل مقاله ای با عنوان «راهکار های توسعه کتابخانه دیجیتالی مطالعه موردی: دیدگاه مدیران کتابخانه های مرکزی دانشگاه های دولتی شهر تهران» بود که توسط نیره جعفری فر، کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی ارائه شد. هدف از این بررسی، تبیین راهکارهای مناسب از دیدگاه مدیران کتابخانه های مرکزی دانشگاه های دولتی شهر تهران به منظور بهبود برنامه های توسعه کتابخانه دیجیتالی بود که حاصل آن ارائه 35 راهکار از سوی جامعه مورد مطالعه بوده است که در توسعه کتابخانه های دیجیتالی مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

 

آخرین بخش پنل اول، «تجربه ملی کتابخانه دیجیتال دفتر تبلیغات اسلامی» بود که توسط دکتر سید مهدی طاهری، عضو هیأت علمی مرکز اطلاعات و مدارک علمی اسلامی ارائه شد. وی پس از معرفی مختصر این مرکز، و تاریخچه آن، به بیان گام های برداشته شده توسط این مرکز جهت طراحی و احداث کتابخانه دیجیتالی، با تأکید بر ویژگی خاص کتابخانه، یعنی پژوهش و سازماندهی اطلاعات، پرداخت. طاهری هدف از طراحی این کتابخانه را، ارائه الگویی مناسب برای ایجاد کتابخانه دیجیتالی به ویژه در حوزه اسلامی عنوان کرد. این الگو در حال حاضر، در مؤسسه تبیان، سازمان کتابخانه های آستان قدس، مرکز اسناد وزارت خارجه، دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان رضوی و ... نیز مورد استفاده است.

 

پنل دوم: معماري، سيستم‌ها، ابزارها و فناوري‌ها

 

«معماری، سیستم ها، ابزارها و فناوری ها»، موضوع پنل دوم این کنفرانس بود، که اعضای آن دکتر سید امید فاطمی، رئیس پیشین پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و دکتر محمد باقر غزنوی بودند. در این پنل نیز، 3 مقاله ارائه شد.

 

اولین مقاله توسط دکتر گلناز وکیلی، با عنوان «طراحی سیستم های توصیه گر در کتابخانه های دیجیتالی» ارائه شد. در این مقاله با تأکید بر اینکه قابلیت جستجوی منابع همواره به عنوان یکی از قابلیت های مورد انتظار از کتابخانه های دیجیتالی به شمار می رفته است، ارائه ی سرویس های پیشرفته تری چون سرویس های توصیه گر، از ملزومات کتابخانه های دیجیتالی معرفی شد. این مقاله به نحوه ی طراحی سرویس های توصیه گر به منظور شناسایی و دست یابی به منابع مورد نظر کاربران پرداخت.

 

مقاله دوم این پنل با عنوان «ارائه مدلی برای معماری نرم افزار انباره دیجیتال بر روی فایل سیستم های توزیع شده» توسط مریم کراری، کارشناس ارشد مهندسی فناوری اطلاعات، ارائه شد. این مقاله با بررسی ویژگی هایی از استانداردهای باز در زمینه کتابخانه دیجیتال، معماری نمونه ای انتخاب کرد که بتواند در ماژول مدیریت ذخیره سازی خود در لایه های پایین معماری، قالب های متفاوتی را برای عملیات ذخیره سازی در نظر بگیرد. در این راستا، چارچوب نرم افزار متن باز فدورا معماری لایه های زیرین یک مخزن دیجیتال و سرویس های هسته ای ضروری مربوط به آن را به شکل انعطاف پذیر فراهم می کند. گفتنی است بررسی انجام شده به دنبال طراحی مدلی نرم افزاری برای ذخیره سازی اشیای دیجیتال در انباره فدورا بر اساس فایل سیستم توزیع شده هادوپ و اثبات کارایی آن برای داده های سازمان اسناد و کتابخانه ملی بوده است.

 

«پیوند های کور و گرهی در ایده داده های پیوندی: واکاوی سرعنوان های موضوعی فارسی» عنوان مقاله ای بود که توسط دکتر عاطفه شریف، استادیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه فردوسی مشهد، ارائه شد. در این بررسی ضمن طرح ایده داده های پیوندی، بخشی از اشکالات احتمالی در تبدیل رکوردهای مستند موضوع فارسی به داده های پیوندی شناسایی شد. 11233 رکورد مستند موضوع فارسی در سه نظام – فهرست پیوسته کتابخانه ملی ایران، فهرست پیوسته کتابخانه کنگره و گنجینه کتاب های نوسا- مورد کاوش قرار گرفت. نتایج حاکی از آن بود که برقراری پیوند میان موضوعات فارسی و انگلیسی در 20 درصد رکوردها با خطا مواجه می شود. بیشترین بروز خطا مربوط به نامشخص بودن نظام موضوعی در پایگاه مستند موضوع کتابخانه ملی ایران بود.

 

در پایان پنل دوم، دکتر محمد باقر غزنوی، به عنوان سخنران کلیدی کنفرانس، سخنرانی خود را با عنوان «از گل تا گوگل: چشم انداز گذشته، حال و آینده کتابخانه های دیجیتالی» ارائه داد. وی مطالب خود  را در 5 بخش ارائه کرد. کتابخانه های دیجیتالی، پروتکل ها، منابع، ای جنت ها، و سیستم ها. در این ارائه وی با اشاره به تکنولوژی هایی جدید نشان داد که کتابخانه ها به چه سمت و سویی در حرکتند. وی با تأکید بر ویژگی دسترس پذیری کتابخانه دیجیتال و عدم لزوم اشغال فضا، به فناوری گوگل گلس اشاره کرد که امکان قرارگیری بین قفسه ها در یک فضای مجازی را فراهم می کند. او پس از ارائه آمارهایی درباره طول قفسه های کتابخانه کنگره به ایده ی infinity bookshelf گوگل اشاره کرد که حجم عظیم اطلاعات را در فضای مانیتور قرار می دهد.

 

غزنوی تصریح کرد: در طول 15 سال گذشته گوگل به صورت محتوا محور عمل کرده و در حال حاضر امکان جستجو در محتوا را فراهم کرده است.

 

پنل سوم:ارزيابي كتابخانه‌هاي ديجيتالي

 

در پنل سوم با عنوان «ارزیابی کتابخانه های دیجیتالی» نیز، سه مقاله ارائه شد. اعضای این پنل دکتر محسن حاجی زین العابدینی، عضو هیأت علمی مرکز اطلاعات و مدارک علمی کشاورزی و دکتر یعقوب نوروزی، عضو هیأت علمی دانشگاه قم بودند. اولین مقاله در این پنل توسط سید مهدی حسینی، عضو هیأت علمی دانشگاه کردستان، با عنوان « ارزیابی کتابخانه دیجیتال سیمرغ از دیدگاه مدیریتی» ارائه شد. این مقاله که هدف آن، شناسایی کارآمدی نرم افزار کتابخانه دیجیتال سیمرغ از دیدگاه مدیریتی بود، این نرم افزار را بر اساس چک لیست محقق ساخته ارزیابی کرد. نتایج حاکی از آن بود که به صورت کمی کتابخانه دیجیتال سیمرغ حدود 61 درصد از ویژگی های چک لیست ارزیابی را دارا می باشد.

 

مقاله بعدی توسط رضا رجبعلی بگلو، دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی، با عنوان «به کارگیری تکنیک نردبان سازی در بررسی تجربه کاربر در کتابخانه های دیجیتالی» ارائه شد.  این مقاله با اشاره به اینکه مفهوم تجربه کاربر که برگرفته از رویکردهای نوین طراحی نرم افزارهاست و به تازگی در حوزه نرم افزارها و به ویژه کتابخانه دیجیتالی مطرح شده تأکید کرد که بررسی تجربه کاربر کمک می کند تا زمینه ای را برای درک تجربه لذت بخش  فراهم کند. در این راستا استفاده از تکنیک نردبان سازی که برگرفته از حوزه بازاریابی و مشتری مداری است به عنوان یکی از رویکردهای بررسی تجربه کاربر معرفی شد. این تکنیک زمینه ای را برای استخراج و کشف نقشه شناختی کاربران فراهم می سازد، که در آن ارتباط بین متغیرهای مهم و اساسی در نظام معنایی و ارزشی کاربران کشف و جهت بهبود عملکرد نرم افزارهای کتابخانه دیجیتالی به طراحان این نوع نرم افزارها پیشنهاد می شود.

 

آخرین ارائه در این پنل، مقاله ای با عنوان «ارزیابی و مقایسه قابلیت های نمایش اطلاعات در کتابخانه های دیجیتالی عضو کنسرسیوم محتوای ملی» توسط مهدی کریمی، کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی بود. نتایج این بررسی حاکی از آن است که، از 12.475 امتیاز قابلیت نمایش، کتابخانه دیجتالی آستان قدس رضوی با 65.382 امتیاز، کتابخانه دیجیتالی حوزه علمیه قم با 12.372 امتیاز و کتابخانه مجلس شورای اسلامی با 16/287 امتیاز به ترتیب بیشترین امتیاز را کسب نمودند. کتابخانه دیجیتالی مجمع ذخائر اسلامی ( کدنا) با 33.41 امتیاز، کمترین امتیاز قابلیت های نمایش را کسب نمود.

 

بخش پایانی این پنل نیز، به ارائه تجربه ملی نظام ثبتی پایگاه مدیریت پایان نامه های کشور در مرکز اطلاعات و مدارک علمی توسط فریبرز درودی اختصاص یافت.

 

گفتنی است در این کنفرانس پس از اتمام هر پنل زمانی برای پرسش و پاسخ در خصوص مطالب ارائه شده، در نظر گرفته شده بود.

 

در ادامه مراسم دکتر مهدی علیپور حافظی، دبیر علمی کنفرانس مقاله عاطفه شریف، استادیار دانشگاه فردوسی مشهد، را با عنوان «پیوند های کور و گرهی در ایده داده های پیوندی: واکاوی سرعنوان های موضوعی فارسی»  به عنوان مقاله برگزیده هیأت داوران معرفی کرد.

 

وی در ادامه عنوان کرد: کمیته علمی کنفرانس تصمیم به برگزاری این کنفرانس به صورت ادامه دار دارد. در این راستا دبیر علمی کنفرانس موضوع دوره بعدی را « حق مؤلف در کتابخانه های دیجیتالی» معرفی کرد.

 

دکتر علیپور حافظی افزود: «فلسفه حقوق مؤلف در محیط دیجیتال»، «حقوق مؤلف و تأثیر آن بر کارکردهای کتابخانه های دیجیتالی»، «حقوق پدیدآورندگان و ناشران الکترونیکی»، «آینده حقوق مؤلف در کتابخانه های دیجیتالی» از محورهای اصلی کنفرانس سال آینده خواهد بود ومحورهای فرعی نیز متعاقبا اعلام خواهد شد.

 

کنفرانس ملی «کتابخانه دیجیتالی: يك دهه كتابخانه‌هاي دیجیتالی در ايران با نگاهي به آينده» توسط پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران از ساعت 8 تا 17 در مركز تحقيقات مخابرات ايران واقع در: تهران، انتهاي خيابان كارگر شمالي، مؤسسه تحقيقات ارتباطات و فناوري اطلاعات برگزار شد.