بستر نرم افزاری و محتوای اطلاعاتی کتابخانه‌های ایران برای پیاده سازی RDA مناسب نیست

 

به گزارش خبرنگار لیزنا، نشست تخصصی «RDA و بازیابی معنایی» ساعت 16 (جمعه 12 اردیبهشت 1393) در سرای اهل قلم برگزار شد.

 

در این نشست دکتر محسن حاجی زین العابدینی، عضو هیات علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و سرپرست معاونت برنامه ريزي و نظارت راهبردي نهاد كتابخانه هاي عمومي كشور ، دکتر سید مهدی طاهری عضو هیات علمی و رئیس کتابخانه مرکزی دانشگاه علامه طباطبایی، سید ابراهیم عمرانی، دبير و نايب رئيس شوراي سياست‌گذاري و تامين منابع علمي كشور ، فاطمه پازوکی کارشناس ارشد کتابداری و اطلاع رسانی  و ملیحه درخوش سرپرست بخش فهرست نویسی کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران حضور داشتند.

 

محسن حاجی زین العابدینی، دبیر نشست گفت: در گذشته بازیابی ها به صورت کمی صورت می گرفت و نیازهای مخاطبان همین بازیابی های ساده بود. اما امروزه این جستجوها تغییر کرده است و بازیابی ها به سمت بازیابی دقیق  و مفهومی پیش خواهد رفت. وی همچنین به مشکلات بازیابی و نقش و جایگاه استانداردهای کتابخانه ای در این زمینه اشاره کرد.

 

سید مهدی طاهری در ادامه به تعریف و ویژگی های وب معنایی، هستی شناسی و پیوند میان داده ها پرداخت. وی در بخشی از صحبتهای خود گفت: دانش تولید شده نسبی است و دانش برای یک فرد می تواند برای دیگری اطلاعات محسوب شود. و در فرایند معنایابی از روش انسانی توانایی انسانی بهره گرفته می شود در حالی که در روشهای کامپیوتری در عین اینکه روشهای جسورانه است اما متمرکز بر کاربر نیست.

 

در ادامه سید ابراهیم عمرانی سیر تاریخی قواعد فهرستنویسی و روند شکل گیری الگوهای کارکردی و قواعد فهرستنویسی تا ظهور آر.دی.ای. را بیان کرد. وی مهمترین گام در این زمینه را کنفرانس پاریس عنوان کرد و کاستی های قواعد قبلی را جهت نیل به دستاوردهای جدید برشمرد. در ادامه به تلاشهای بین المللی برای همسویی و همگرایی کتابداران و مهندسان کامپیوتر برای نیل به وب معنایی و بهبود کارکردهای فهرستهای رایانه ای پرداختند.

 

در ادامه نشست ملیحه درخوش به این مساله اشاره کرد که بهتر است به گامی عقب تر از وب معنایی نگاهی بیاندازیم و آن وب کنونی است که همه ما با آن سر و کار داریم. آنچه که ما در وب کنونی با آن به جستجو می پردازیم، استفاده از جستجوی کلید واژه ای است. در واقع، تمامی اطلاعات به تکه های اطلاعاتی که از واژه ها تشکیل شده اند تقسیم شده و پشت هیچ یک از واژه ها، معانی خاصی وجود ندارد. اگر به جای یک کلمه از کد استفاده کنیم و آن کد را جستجو کنیم، باز هم همان نتیجه را خواهیم گرفت چون اساسا معانی واژه ها در وب کنونی وجود ندارد.

 

درخوش افزود: برای روشن شدن این مطلب می توان به مثال ساده ای  اشاره کرد. فرض کنیم که در یک متن جمله ای داریم به این صورت: «فردوسی سراینده شاهنامه است». در جستجوها، یک لایه کامپیوتری وجود دارد و یک لایه معنایی انسانی. اگر از منظر ذهنیات انسانی به این جمله نگاه کنیم هر یک از قطعات این جمله به صورت مجزا دارای معنا و ویژگی های تعریف شده ای در ذهن انسان هستند و احتیاج به تجزیه و تحلیل خاصی هم ندارند. مثلا ما در مورد فردوسی، به راحتی می توانیم در ذهن متبادر سازیم که او شاعری ایرانی و پارسی گوی است که در قرن چهارم هجری زندگی می کرد.

 

وی ادامه داد: همچنین در مورد اثری به نام شاهنامه، ویژ گی هایی در ذهنمان است مانند اینکه این یک اثر منظوم پارسی است و توسط فردوسی سروده شده است. در کنار آن کلمه سراینده برایمان به معنای نقش شاعر و خالق اثر منظوم است. این سه قطعه اطلاعاتی با تمامی ویژگی ها و معانی خاص خود در ذهن ما دارای رابطه نیز هستند و ما معنای جمله را با رابطه ای که در ذهنمان ایجاد می کنیم؛ متوجه می شویم.

 

درخوش افزود: حال از منظر کامپیوتر نگاه می کنیم، جستجوهای وبی بر اساس سه کلید واژه غیر مرتبط با هم و فقط مبتنی بر حضور هریک از کلید واژه های مورد نظر کاربر نتیجه ای در بر خواهند داشت. در این میان راه چاره استفاده از لایه ای معنایی در وب است که به استفاده از وب معنایی منجر خواهد شد. به تبع استفاده از رویکرد معنایی، ما کتابداران، الگوی انتزاعی  و مفهومی اف.آر.بی.آر. به ذهنمان می رسد و همینطور قواعد آر. دی. ای که بر اساس این الگوی مفهومی تهیه شده است. در ساختار سه گانه وب معنایی  و RDF که اصطلاحا  triple structure نام دارد، می توان از الگوهای مفهومی و نیز قواعد سازماندهی استفاده کرد. در این ساختار مثلا برای فردوسی که شاعر است موجودیت «شخص» از الگوی اف.آر.بی.آر گرفته می شود و نقش آن که شاعر بودن و مولف بودن است از قواعد آر.دی.ای. گرفته می شود. آر.دی.ای. دارای واژگان خاص خود است که به دلیل اینکه پشت هر عنصری ویژگی های تعریف شده ای وجود دارد و برای هریک از عناصر و ویژگی ها تعریف تخصصی وجود دارد، می توان در وب معنایی به یک، یکدستی در استفاده از واژگان رسید تا کاربران بتوانند در جستجوهای معنایی خود به نتایج مطلوب برسند.

 

در ادامه فاطمه پازوکی، به میانکنش پذیری آر.دی.ای. در محیط‌های کتابخانه ای و وبی پرداخت. وی درابتدا به تفاوت ساختار بالا به پایین محیطهای کتابخانه ای و پایین به بالا در محیطهای وبی پرداخت و در ادامه به تصمیماتی که جی.اس.سی، کمیته بازنگری آی.اس.بی.دی. و W3C در پیتسبورگ 2010 و 2011 برای بهره گیری استانداردهای توصیفی در وب معنایی و همترازی آنها اتخاذ کرد؛ اشاره نمود و به برخی تصمیمات این کمیته که منجر به گامهای عملی در این زمینه منجر شد اشاره و هریک را تشریح کرد. از جمله جداول تطبیقی میان Metadata attribute و واژگان موجود برای دسته بندی قال و محتوا در چارچوب آر.دی.ف.، واژگان حوزه صفر آی.اس.بی.دی. ISBD area 0 Vocabulary و مجموعه عناصر متکی بر ویژگیها، کنترل واژگان کنترل شده در ثبت ویژگیهای منابع در قالب content type، media type و career type و همچنین تدوین RDA Onix جهت تسهیل تبادل داده ها با ناشران و شکلدهی معماری Hub- Spoke برای ارتباط میان واژگان قالب و محتوا.

 

سپس حاجی زین العابدینی به جمع بندی از مباحث مطرح شده پرداخت و به اهمیت همراه شدن با این دستاوردها و تغییرات در سطح بین المللی اشاره کرد. وی وجود دیتای سالم را یکی از ملزومات اساسی در این زمینه برشمرد و در ادامه از دیگر اعضای نشست خواست در این زمینه ابراز نظر کنند.

 

عمرانی در این رابطه به اهمیت آموزش فهرستنویسان اشاره کرد و افزود: لازمۀ داشتن دادۀ سالم، کتابداران آموزش دیده و زبده است که دیتای سالم را در بستر مارک ایران که مبتی بر یونی مارک است وارد کنند تا بتوان ارتباط میان داده ها را برقرار کرد.

 

در ادامه، طاهری به اهمیت بخش دوم آر.دی.ای. و برقراری پیوندها اشاره کرد و گفت: متن آر.دی.ای. نسبت به انگلوامریکن تفاوت زیادی ندارد آنچه این تمایز و برتری را ایجاد می کند همان روابط به کارگرفته شده است که باید به صورت قوی برقرار شود تا کارکردهای چهارگانه اف.آر.بی.آر. را پوشش و در جهت نیل به وب معنایی گامی برداشته شود.

 

پازوکی در ادامه به اصلاح اصطلاح مصطلح «پیاده سازی آر.دی.ای.» پرداخت و با شرح اشکال این عنوان «به کارگیری» را برای این منظور پیشنهاد داد. همچنین در ادامه به شروط اساسی به کارگیری آر.دی.ای. در کتابخانه ها پرداخت که اول داشتن خانواده های کتابشناختی با انواع قالب منابع و دوم سالم بودن نسبی داده هاست. سپس به اشکالات مشخص شده پیشینه های کتابشناختی ملی اشاره کرد که در چهار دسته: خالی بودن فیلدها، اختلاف قواعد موجود با آر.دی.ای.، به کارگیری قاعده اشتباه (اشتباه فهرستنویسی) و توجه نکردن و سهل انگاری در ورود داده ها جای داده می شوند.

 

ملیحه درخوش در ادامه گفت: هر زمان بحث از سازماندهی اطلاعات پیش می آید لازم است تا دو شق را در نظر بگیریم. یکی بستری که اطلاعات در آن قرار داده می شود و دوم محتوایی که در آن بستر قرار می گیرد. ما در کتابخانه های ایران و بویژه در کتابخانه ملی به عنوان مرجع پیاده سازی آر.دی.ای هیچ کدام از این دو قسمت را به صورت مناسب نداریم. نرم افزاری که در اختیار داریم باید با استانداردهایی که در وب معنایی استفاده می شود همگام باشد و نیز برای پیاده سازی آر.دی.ای. لازم است، هماهنگ باشد. همچنین علاوه بر اینکه داده های موجود در نرم افزارهای ما دارای اشکالات متعدد است، اساسا بخشی از اطلاعات را نداریم و در انتقال اطلاعات به نرم افزاری که برای پیاده سازی آر.دی.ای. طراحی شده، لایه هایی از اطلاعات خالی می مانند.

 

وی تصریح کرد: برای رسیدن به یک بستر اطلاعاتی مناسب و محتوای کامل، احتیاج به کتابداران متخصص و آموزش دیده داریم که باید زمان و هزینه مناسب را برای آموزش آن ها صرف کنیم.

 

ملیحه درخوش اظهار داشت: علاوه بر آن ما برای به اشتراک گذاری اطلاعاتمان با دیگر کتابخانه ها و کشورها مشکلاتی در بازیابی زبان فارسی داریم.در حال  حاضر حتی مستندات کتابخانه ملی در پروژه ویاف (VIAF) به اشتراک گذاشته نشده، همچنین برای استفاده اطلاعاتمان در صورت تکمیل و استانداردسازی  آنها در وب معنایی باید به مشکلات بازیابی زبان فارسی نیز بررسی و حل شود. همه این مسائل باید با یک برنامه ریزی و کارگروهی مناسب در کتابخانه ملی به نتیجه برسد. 

 

نشست تخصصی «RDA و بازیابی معنایی» با جمع بندی دکتر محسن حاجی زین العابدینی از مباحث انجام شده و پرسش و پاسخ حضار خاتمه یافت.