دخالت بشردوستانه در کتابخانه‌ها

لیزنا، سید ابراهیم عمرانی، سردبیر: ثبت قلعه‌های تاریخی الموت در میراث ملموس جهانی، مرا به شوق آورد و شروع کردم به ورق زدن اخبار و  با لبخندی بر لب، خبر را دنبال کردم و به مردم ایران تبریک می گویم و از خانم دکتر چوبک گرامی که در هر شرایطی تلاش خود را برای این ثبت رها نکرد صمیمانه سپاسگزاری می‌کنم. هنوز روبروی مانیتور بودم و خنده بر لب داشتم که بعد از اندک زمانی، دوباره یاد وضعیت تعلیق امروز مردم ایران افتادم و به یاد الموت زیبا و مستحکم و حافظة جهانی یونسکو افتادم و در ایفلا و یونسکو جستجو می‌کردم تا بحثهای حافظة جهانی را پیدا کنم که به اجلاس 1994 هاوانا رسیدم که تقریبا همزمان بود با جنگهای بالکان و نسل کشی در بوسنی و هرزگوین.  و همینجور ذهنم درگیر بود و آن را به وضع امروز کتابخانه‌ها و میراث فرهنگی در شرایط بحران افتادم . به یادآوردم که پوری سلطانی بزرگ گزارشی از ایفلای هاوانا دارد که در مجموعه مقاله‌های کتابداری ایشان با عنوان "فرصت حضور"[1] توسط انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران و کتابخانه ملی منتشر شده است:

" یکی از برنامه‌های مهم امسال (1994) طرح حافظه جهانی Memory of the World. بود که در اصل از طرف يونسکو اعلام شده است. هدف این برنامه عبارت است از نگهداری از آن قسمت از میراث نوشتاری که در معرض خطر و انهدام قرار دارد و قابل دسترسی کردن و اشاعه آنها برای عامه مردم. یونسکو برای به تحقق رساندن این طرح از سایر سازمانهای بین المللی فرهنگی و آموزشی کمک می گیرد. ایفلا به حکم وظیفه در این اقدام پیشگام شده است و به همین دلیل در اولین روز کاری خود برنامه‌ای تحت عنوان حافظة جهانی ترتیب داد. در این برنامه آقای عزیز به نمایندگی از طرف يونسکو، سخنانی ایراد کرد. او از کتابخانه ها و آرشیوهای ملی سازمانهایی که مسؤولیت نگهداری آرشیوهای فیلم و سایر وسایل دید و شنودی را دارند آرشیوهای رادیو و تلویزیون انجمنهای حرفه ای و سایر سازمانهای ذی ربط تقاضا کرد که در این مورد با برنامۀ حافظة جهانی همکاری کنند. در حال حاضر پروژه هایی چند در این باره در دست اجراست شامل تهیه دیسک نوری از نسخه‌های خطی، در بلغارستان، تهیه دیسک فشرده (CD) از روزنامه‌های قرن ۱۹ امریکای لاتین، و  نسخه های خطی نفیس توسط کتابخانه ملی پراک و نیز از نسخه های خطی قرآن مجید. عزیز گفت گام اوّل برای پیشبرد برنامۀ حافظة جهانی شناسایی منابعی است که با خطر انهدام روبه روست و یونسکو می‌کوشد پس از شناسایی این منابع برحسب اولویتی که شورای بین المللی آرشیوها (ICA) تعیین خواهد کرد، آن منابع را حفظ کند این خلاصه کلام او بود. در خلال صحبتش فکر می‌کردم در کشور ما برنامه حافظة جهانی به کجا خواهد انجامید؟[2]"

و در ادامه از وضعیت نامناسب حفظ منابع موجود، به ویژه در کتابخانه ملی که در 1994 یعنی 1373 در 5 ساختمان مختلف مستقر بود و هنوز به ساختمان اصلی کنونی نیامده بود می‌نویسند. من با ابراز امیدواری که همه آرزوهای پوری سلطانی برای کتابخانه ملی و ایران روزی تحقق یابد  و خداوند کشور ما را و نیز کتابخانه ملی ما را از دشمن، خشکسالی، و دروغ و اختلاس، و رانت دور نگه‌دارد، بخشی از صحبتهای  آن روز پوری سلطانی در مورد حافظه ایرانی یا همان شرایط کتابخانه ملی را بازگو می‌کنم. البته خیلی بعید می‌دانم حتی اگر دشمن را از کار بیندازیم و خشکسالی هم هفت سالش تمام شده و به ترآبی رسیده باشیم،  دروغ و خودی و غیر خودی یا همان رانت از ایران ما رخت بربندد. بعیدمی‌دانم گندم نمایان جو فروش دست از دروغ بردارند و ابزارهای تقلبی به مراجع بزرگ قالب نکنند و کاسبان تحریم اجازه ثبات به کشور بدهند، چون مانند دشمنان بزرگ بیرون از مرزها، نان‌شان و ماندگاری‌شان در بی‌ثباتی ایران است.

پوری سلطانی: " در یکی از جلسه های مقدماتی ایفلا برای تازه واردان صحبت از کاربرد کامپیوتر در کتابخانه‌ها شد خانمی از نپال اجازه صحبت خواست و به اعتراض گفت: آقا من در کتابخانه‌ام هنوز یک ماشین تحریر قراضه، ندارم شما از کامپیوتر حرف می‌زنید؟ بدا به حال ما که هنوز از جهاتی در مرحله‌ای پایین تر از نپال به سر می‌بریم چون هنوز کلید برای قفل کردن درهای کتابخانه نداریم. کامپیوتر داریم، شاید به بسیاری از وسایل دست اوّل و لوکس هم مجهز باشیم، ولی به قول آقای دکتر خاتمی[3] فاقد تفکر و اندیشه سالم هستیم.  این است که در امورمان، انسجام هماهنگی و اندیشمندی به چشم نمی‌خورد آیا می‌توان سربلند بود؟ یادم آمد روزی وقتی به کتابخانه ،آمدیم دیدیم که بسیاری از اتاقهایمان تخلیه شده و بساطمان در راهروها است کتابهایی که منتظر فهرست‌نگاری بود، گویی بی صاحب، این طرف و آن طرف افتاده بود وسایل نسخ خطی، میکروفیلم و میکروفیش‌خوان و میکروفیلم بردار وسط راهرو تلنبار شده بود حافظة جهانی یعنی چه؟[4]"

و در ادامه: ".... و چه سخت است که اکنون باید بنشینیم و پرسشنامه های ظریف و دقیق یونسکو دربارة حافظه جهانی را کامل کنیم و به روی خودمان نیاوریم که در اطراف ما چه می‌گذرد چه طنز تلخی. بگذریم، در برنامۀ حافظة جهانی بودیم که ناگهان جنبشی به وجود آمد. حاضران را برای دیدن فیلم به اتاق دیگری دعوت کردند فیلمی چهار دقیقه‌ای از آنچه در کتابخانه‌های سارایوو اتفاق افتاده. است فیلمی به واقع تکان دهنده از سوختن کتابهای کتابخانه ملی و کتابخانه دانشگاه سارایوو و کشتار مردم بی دفاع و ضجه‌های بازماندگان و غم نابودی آثار تمدن انسانها، و بی‌مبالاتی دستهای ناپاک. کتابهای کتابخانه ملی سارایوو به کلی از بین رفته است! کاتالوگها همه سوخته و دیگر امکان اینکه حتی بدانیم چه چیزهایی از میان رفته است نیست یکی از اقدامات مهم يونسکو در برنامه حافظه جهانی کمک به کتابخانه ملی سارایوو، و احداث ساختمانی برای آن است.[5]"

خوب به یاد دارم که حمله غرب به صربستان با عنوان دخالت بشردوستانه انجام گرفت. در شبکه به دنبال مداخله بشردوستانه و بوسنی جستجو کردم که به مقالة "مداخله بشردوستانه و حاکمیت دولتها[6]" در وبلاگ دکترحمید زنگنه رسیدم که خواندن این مقاله را به علاقه‌مندان توصیه می‌کنم.

زنگنه در این مقاله افزون بر توضیح مقدماتی، به شش توجیه برای دخالت در کشورها با عنوان دخالت بشردوستانه می‌پردازد که در چهارمین شکل توجیه، "بوسنی و هرزگوین" و سومالی را مثال می‌زند.:

"چهارمين نوع توجيه مداخله، به جنگ هاي داخلي يا ديگر شرايطي مربوط مي شود که در آن قدرت دولت مرکزي از هم پاشيده و حکومت در وضعيتي نيست که به تعهدات خود در رابطه با حاکميت عمل کند. مواردي چون مداخله در بوسني و سومالي از اين نمونه هستند. اين توجيه از اين نظر با اصل حاکميت سازگاري دارد که بر اين فرض استوار است که حاکميت مستلزم برخي مسؤوليت ها با وجود حداقل توانايي براي حکومت کردن است، و از سوي ديگر نشان دهنده بر هم خوردن موازنه ميان اختيارات دولت ها و اختيارات جامعه بين المللي است."

زنگنه در توجیه اول به جنگ دوم  خلیج فارس اشاره می کند: " برخي برآنند که مداخله يک دولت را بر پايه «صيانت نفس» جنبه قانوني ببخشند. در جنگ دوم خليج فارس، محاسبات برخي از دولت هايي که به ائتلاف مورد حمايت سازمان ملل می‌پيوستند، تحت تأثير ضرورت آزادي جريان نفت و از اين طريق براي دفاع از منافع خودشان بود.[7]"

جنگ دوم خلیج فارس را جستجو کنید و غارت موزه ملی عراق، صاحب مجموعه‌هایی از کهنترین آثار فرهنگی 6000 ساله تمدن بین النهرین و سومر. باز هم جستجو کنید حتی در سخن هفته های قدیمی لیزنا تا به پالمیرا برسید. به یاد داعش می‌افتم و و تخریب یکی از بزرگترین میراث جهانی در سوریه و به غارت بردن  آثار باقیمانده از پالمیرا، یکی از 6 شهر قدیمی جهان  و سردرآوردن آن آثار در مجموعة مجموعه‌داران خصوصی در اروپا و ..... . ‌[8]. باید زار گریست. جهان اینگونه از حافظه جهانی خودش نگهداری می‌کند.

سخنرانی اخیر سعید لیلاز را هم گوش کنید[9] و آنان که هنوز نمی‌دانند دقیق بدانند که دخالت بشردوستانه امریکا و انگلیس در دو جنگ خلیج فارس و نجات کویت از سلطه صدام حسین و در دومی اشغال عراق توسط نیروهای امریکایی که هر روز هم وعده خروج از عراق را می‌دهد، به کجا انجامید؟ تا همین امروز هر  یک دلار ناشی از هر گونه فروش نفت عراق در حسابی در فدرال رزرو امریکا[10] و زیر نظر ایالات متحده می‌رود و دولت عراق فقط با نظارت امریکا می‌تواند از پول خودش استفاده کند.

و اسم این کار دخالت بشردوستانه است.:

به یغما بردن موزه ها و گنجینه های نفیس کتابخانه‌های بزرگ دنیا و به آتش کشیدن کتابخانه بوسنی و هرزگوین و ...... 13 روز متوالی تخریب اموال مردم ایران در جنوب کشور ....

"خوب

تو چه می‌گویی؟

آه

چه بگویم، هیچ.

گفت

ها ، چه خوب آمد بيادم گريه هم كاري است

گاه اين پيوند با اشك است ، يا نفرين

گاه با شوق است ، يا لبخند

يا اسف يا كين

و آنچه زينسان ، ........"[11]

و در کنار بسیاری مردم ایران، مانده‌ام این وسط بین:

کسانی که اگر تحریم نباشد،‌ و اگر ارز دو نرخی نباشد که با استفاده از رانت از ارز ارزان استفاده کنند، و بر ثروتهای عظیم بیفزایند، از عظمتشان کم می‌شود،

 کسانی که برای کنترل نفت ایران سینه چاک می‌کنند، ‌و مانند حمله به عراق و حمله به لیبی و ایجاد جنگ داخلی و تسلط بر منابع نفت آنها، دخالت بشردوستانه را پیشنهاد می کنند،

 کسانی از هم میهنان که حافظة جهانی پیشکش، حافظة تاریخی همین صد سال اخیر را نمی‌خوانند و دربست اسیر جاسوس‌خانه‌هایی به نام اسرائیل اینترنشنال و من و تو و  ......  هستند.

و سخت است فهم کردن حرف همه اینها. اما نباید دست از تلاش برداشت و باید در پی بازگشت ثبات و آرامش به ایران باشیم. چیزی‌که هم کهنه استعمارگران و نواستعمارگران، نوکیسگان و رانت خواران از آن وحشت دارند.

 از همه این دشمنان و دروغ و خشکسالی و اختلاس اسم بردیم، حیفم آمد در این بخش پایانی از گندم نمایان جو فروش یادی نکنم. که در همه گوشه و کنار ایران سعی در پرکردن جیب‌ها، حتی در شرایط فقر شدید مردم  دارند. عده‌ای حقیر که با ژستهای آکادمیک، به میدان می‌آیند و حاصلی علمی ندارند، و جز به منافع شخصی آن هم در این شرایط معیشتی مردم فکر نمی‌کنند، آن وقت ما از بقال‌ها انتظار داریم که کم‌فروشی و گران فروشی نکنند که مردم در وضعیت خوبی نیستند. خداوند ما را از شر اختلاس و رانت و دروغ و تحریم نجات دهد. خداوند ما را به پندار،‌گفتار و کردار نیک هدایت بفرماید.  

عمرانی ، سید ابراهیم  (1405) .«باز هم کتابخانه‌ها و میراث فرهنگی و بحران جنگ: دخالت بشردوستانه در کتابخانه‌ها«. سخن هفته لیزنا، شماره 801، 5 مردادماه 1405.