دسترسی آزاد: راه حل یا سردرگمی بیشتر

لیزنا، سید ابراهیم عمرانی، سردبیر: دسترسی آزاد در آغاز راه، 2002 نویدهای خوبی برای کتابداران داشت که شاید برای مجموعه سازی بتوان با دست باز و با امکانات وسیع عمل کرد و "چراغ موشی" روشن ولی کم نور کتابخانه‌ها را تبدیل به تابلوهای نورانی نئونی و از آن طریق فضای پژوهش را چراغانی کرد. لیکن در ادامه ....

اولین گردهمایی دسترسی آزاد به کوشش پیتر سابر و کتابداران دانشگاههای مطرح دنیا در بوداپست مجارستان در فوریه 2002 و با کمک موسسه "جامعه باز" جناب جورج سوروس معروف برگزار و بیانیه بوداپست 2002 منتشر شد. پس از آن و با تلاشهای بنیانگذاران، سه بیانیه دیگر به ترتیب در ابتدا آمریکا (ژوئن ۲۰۰۳)، برلین (اکتبر ۲۰۰۴) و سالوادور برزیل (سپتامبر ۲۰۰۵) منتشر شد که کتابداران جهان را امیدوار کرد که به زودی اتفاقهایی می‌افتد، لیکن پس از ربع کامل قرن می‌بینیم هنوز صنعت نشر فرصتها و تهدیداتش را در برابر دسترسی آزاد طرح و مباحثه تا رسیدن به علم آزاد یا به تعبیر دوستان علم باز ادامه دارد و ظاهرا خواهد داشت.

در ایران و همزمان با بیانیه برلین موضوع دسترسی آزاد طرح و اولین همایش کنسرسیومهای کتابخانه‌ای در اکتبر 2004 – مهر 1385 در تالار شیخ مرتضی انصاری دانشکده حقوق دانشگاه تهران با شرکت رؤسای کتابخانه‌های دانشگاهی ایران برگزار گردید. در این کنفرانس دو روزه که به همت شورای هماهنگی کتابخانه‌های دانشگاه تهران برگزار شد، روز اول به کنسرسیومها و روز دوم به دسترسی آزاد اختصاص یافت و با همکاری استادان و کتابدارانی از انگلستان ، روسیه، آفریقای جنوبی و لیتوانی که همه مدیران کنسرسیومهای کشورهای خود بودند، نشستها و کارگاهی برگزار شد.

نتیجه این همایش در آخرین شماره چاپی خبرنامه انجمن کتابداران ایران در سال 1385 به عنوان معرفی دسترسی آزاد و پس از آن و به صورت الکترونیکی بیانیه برلین ترجمه، و در دسترس قرار گرفت.

لیزنا نیز از بدو تاسیس همواره یکی از موضوعهایی که دست کم هر سال دو یا سه سرمقاله منتشر کرده در مورد دسترسی آزاد بوده و با روند رشد و تغییرات دسترسی آزاد، همواره، مدلهای جدید و ابتکارت تازه را به کتابداران ایرانی معرفی کرده است. در سال 2024 ، تاشا ملینز-کوهن¹ مقاله دسته بندی مدلهای دسترسی آزاد² را در 5 گروه منتشر کرد که جمع بندی انواع ابتکارات و مدلهای مختلف دسترسی آزاد در 5 دسته اصلی بود.  مقاله تلاش بسیار خوب و جمع بندی بسیار درخشانی داشت و تقریبا هیچیک از راهها و روشهای نزدیک شدن به دسترسی آزاد، چه ابتکارهای ناشران، چه کتابخانه‌ها، چه دانشگاهها و چه موسسات پشتیبان را ناگفته نگذاشته بود. اینک و پس از دو سال، یک بار دیگر جستجویی در شبکه کردم و دسته بندیهای تازه را جستجو کردم که به نظرم رسید که باید برای خوانندگان مطرح کنیم تا علاقه مندان دسترسی آزاد و علم باز، بتوانند در صورت نیاز و امکان از آن استفاده نمایند. مقاله خانم ملینز -کوهن، 2024 (بالا) مقاله بسیار مهمی است که در یادداشت امروز به آن اشاره می‌شود، ولی از آنجا که بسیاری از مدلها و ابتکاراتی که نام می‌برد، برای کسانی که تازه وارد حوزه دسترسی آزاد می‌شوند، نامفهوم خواهد بود، مقاله را کامل ترجمه و با زیرنویسهای تفصیلی (در هر بخش از مقاله که به نظرم نیاز به توضیح داشت)، تلاش کردم مقاله را قابل خواندن برای همه کتابداران،‌ حتی آنان‌که به تازگی سراغ دسترسی آزاد و علم باز رفته‌اند نمایم. که با زدن کلید در اینجا می‌توانید مقاله را در آرشیو لیزنا ببینید.

مقاله ملینز کوهن دسترسی آزاد را در 5 دسته زیر طبقه بندی و بخش بندی کرده است کهدر مقاله می‌بینید و یکایک آنها را به خوبی توضیح داده است که من اینجا فقط تیتر دسته‌ها را می‌آورم:

دسته اول: مدل‌های تراکنشی transactional models

دسته دوم: مدل‌های"بسته‌ای"(یا بسته بندی شده) bundled models

دسته سوم: مدل‌های مشارکتی cooperative models

مدل‌های مشارکتی متمرکز بر مجله Journal-focused cooperative models

مدل‌های مشارکتی متمرکز بر کتاب Book-focused cooperative models

دسته چهارم: مدل‌های پشتیبانی ‌شده sponsored models

دسته پنجم: دسترسی آزاد جایگزین Alternative OA

که جزئیات آن را در مقاله اصلی می‌توانید بخوانید.

دسته‌بندی مدل‌های کسب‌وکار دسترسی آزاد

اگر مقاله ملینز کوهن را بخوانید متوجه می‌شوید موضوع دسترسی آزاد با چه سردرگمی و هرج و مرجی رو در رو است. جایی از یک توافق‌نامه‌ی تحول آفرین نام برده می‌شود، اما جای دیگر این سوال پیش می‌آید از کدام نوع، آیا این توافق‌نامه خواندن و انتشار است یا انتشار و خواندن؟ و در ادامه و در زیرنویسها می‌بینیم که بودجه توافقنامه‌های تحول آفرین که توسط اتحادیه اروپا تامین می‌شد، ببه دلایل مختلف ، از جمله رفتار غیر صادقانه ناشران از پایان 2022 بسته شده است. در ادامه به اشتراک باز می‌رسیم. واقعاً یک مدل تحول آفرین است؟ و در ادامه باز برمی‌خوریم به مجله‌ای که به روشی کاملاً متفاوت تأمین مالی می‌شود. و همچنین ممکن است ناشری ابتکاری به خرج داده و با نام دیگری برای مجلات خود آن را بکار می‌برد و همه اینها ما را سردرگم‌تر می‌کند.

اعلامیه: و اما هدف این یادداشت معرفی نام‌های جدید برای مدل‌ها نیست، بلکه ارائه دسته‌بندی‌ای است که بتوان با آن انواع مدل‌های تأمین مالی دسترسی آزاد را بر اساس منطق اقتصادی آنها مقایسه کرد. آنچه در این یادداشت دسته‌بندی می‌شود، مدل‌های تأمین مالی نشر دسترسی آزاد است. این دسته‌بندی جایگزین اصطلاحاتی مانند طلایی، الماسی یا برنزی نیست، بلکه لایه دیگری از توصیف است که سازوکار تأمین مالی را توضیح می‌دهد.

چرا دسته بندی؟: دسته‌بندی مدلهای سترسی آزاد ، می‌تواند به روشن شدن این موضوع کمک کند که آیا یکی از این مدلها می‌تواند شرایط دسترسی آزاد یک تأمین‌کننده مالی خاص را برآورده کند و آیا من نویسنده می‌توانم از این شرایط استفاده کنم و مقاله خودم را با هزینه کمتر یا حتی رایگان منتشر کنم؟

پیش از توضیح باید بگویم که اگر دقت فرمائید، ما در کشور خودمان و سایر کتابداران در جاهای دیگر، و به شکلهای مختلف با دو مساله روبرو هستیم. اول انتشار مقاله که نویسندگان باید بدانند که چگونه با هزینه کمتر مقاله های خود را منتشر کنند و موسسات پشتیبان (در ایران بخوانید دانشگاهها و احتمالا در برخی موارد وزارتخانه‌های دولتی یا معاونت علمی ریاست جمهوری ) باید بودجه را تامین کنند، و دوم استفاده از منابع که کتابداران همه تلاششان برای دسترسی آزاد در این جهت است که چگونه دسترسیهای پژوهشگران و دانشجویانشان را به منابع علمی گسترش دهند.

در مورد دوم،‌ مسلما هر چه نشر دسترسی آزاد گسترش یابد،‌ کتابخانه‌ ها بهتر می‌توانند بودجه‌های خود را مدیریت کنند، بودجه هایی که افزایشهای متوسط جهانی سالانه 5 تا 7 درصدی دارند و متوسط قیمت مجلات در جهان که افزایش 226 درصدی در یک دوره 18 ساله از 1986 تا 2000 و در آغاز دوره الکترونیک را نشان می‌دهد.³ و به خوبی می‌دانیم که سرعت رشد قیمتها با آغاز انتشار ادیجیتالی چند برار پیش از آن شد. بنابر این در این مورد کتابداران و پژوهشگران در یک جبهه قرار می‌گیرند، و در مقالة پیوست و این یادداشت، تکیه بیشتر بر مدلهای پشتیبانی مالی از نویسندگان مقالات است که در ادامه می‌خوانید.

تأمین‌کننده مالی چه می‌خواهد؟: "دسترسی آزاد بدون تاخیر با مجوز CC BY در نسخه ثبت‌شده"، که توسط اکثر مدل‌های تراکنشی به خوبی پشتیبانی می‌شود. اما پیشنهاد "اشتراک باز" تنها در صورتی به نویسندگان کمک می‌کند که نویسنده / موسسه آستانة اعلام شده پشتیبان مالی یا سایر شرایط را رعایت کنند و بنابراین نویسنده (و مؤسسه او) ممکن است به یک مدل پشتیبان تراکنشی برای مواردی که آستانه اعلام شده موسسه پشتیبان برآورده نشده، احتیاج داشته باشد. برای یک مؤسسه، این سوال که کدام مدل‌ها از انتشار دسترسی آزاد برای نویسندگان خود پشتیبانی بهتری می‌کنند، مهم است، به ویژه اگر برای کشورهایی مانند ایران امکانات یا تخفیفهایی نیز در مدل وجود داشته باشد. بنابراین نویسندگان مقالات باید از انواع و اقسام مدلها و پشتیبانیهای مالی با خبر باشند که بتوانند به بهترین شکل ممکن انتشار مقاله خود را مدیریت کنند.

با جستجو در یادداشتهایی که به مقاله ملینز-کوهن استنادکرده (گوگل اسکولار) یا به آن در وبلاگ‌ها بازخورد نشان داده‌اند، پیشنهادهای جدید مختلفی برای دسته بندی به چشم می‌خورد که مایلم از مجموع آنها به چند نکته اشاره کنم.

مدل‌های تأمین مالی انتشار مقاله در مجلات دسترسی آزاد با داوری همتا را که در مقاله ملینز -کوهن در 5 دسته طبقه بندی شده بود شاید بتوان خلاصه و در کل به سه دسته اصلی طبقه‌بندی کرد که بر اساس اینکه چه کسی پرداخت می‌کند و برای چه چیزی پرداخت می‌کنند، سازماندهی شده‌اند: مدلهای تراکنشی ، اقدام جمعی و کمک هزینه‌ای.

این دسته‌ها را با رنگ یا طلا و برنز و الماس نام‌گذاری نمی‌کنیم. در واقع باید بگوییم اکنون همه این مدلها یک مقاله «طلایی» تولید می‌کنند، یعنی نسخه رکورد روی پلتفرم ناشر باز است و کاربر برای استفاده از مقاله نباید خودش یا کتابخانه‌اش پولی بپردازد. بنابراین این مدلهای به نظر من مدلهایی که از آن صحبت می‌کنیم، تنها مکانیسم پشتیبانی یا پرداختی که آن را تأمین مالی می‌کند را توصیف می‌کنند. دسته بندی تازه‌ای از این مدل‌ها، آنها را ساده‌تر از آنچه هستند نمی‌کند. اما به روشن شدن تفاوتها، و در نتیجه امکان انتخاب یک کتابخانه یا ناشر از بین آنها کمک می‌کند.

توجه داشته باشیم که یک ناشر خاص ممکن است همه این مدل‌ها را پیاده‌سازی و در دریافتهای خود از آنها استفاده کند. به عنوان مثال، وجود یک توافق‌نامه تحول‌آفرین با یک بخش از فهرست ناشر، مانع از ارائه پیشنهاد "اشتراک باز" برای بخش دیگری نمی‌شود. و نکته دیگر این که یک نشریه خاص ممکن است توسط یک مدل یا زیرمجموعه‌ای از مدل‌ها تأمین مالی شود (اما نه توسط همه آنها به طور همزمان).

مدلهای تراکنشی

مدل‌های تراکنشی، مدل‌هایی هستند که انتشار یک مقاله یا خروجی‌های مقاله نویسندگان یک موسسه را که با یک ناشر واحد منتشر شده‌اند، تأمین مالی می‌کنند.

آشناترین مدل، و از برخی جهات واحد پایه سایر مدل‌ها، پرداخت خرد برای یک مقاله است. هزینه پردازش مقاله (APC) هزینه‌ای است - که توسط نویسنده یا از طرف نویسنده توسط تأمین‌کننده مالی یا موسسه آنها پرداخت می‌شود - برای انتشار یک مقاله با دسترسی آزاد.

نکته قابل توجه این است پرداخت‌های فردی/ تامین کننده کنترل حساب گسترده‌ای به وجود می‌آورد. یک ناشر باید تصمیم بگیرد که آیا انتشار را تا زمان تسویه حساب به تأخیر بیندازد (که روند علمی را کند می‌کند) یا قبل از پرداخت منتشر کند (که ممکن است فرد دیگر پرداخت نکند). در نتیجه فشار ناشر برای جلوگیری از این مشکلات آنها را به سمت بسته‌بندیهایی پیشهادی با تامین کننده مالی می‌برد.

مدلهای تراکنشی دو شکل اصلی دارند - توافق‌نامه‌ی تحول‌آفرین و توافق‌نامه‌ی انتشار محض.

توافق‌نامه‌ی تحول‌آفرین به دنبال تغییر پرداخت قراردادی یک کتابخانه یا کنسرسیوم به ناشر از خواندن مبتنی بر اشتراک به سمت انتشار دسترسی آزاد است. این توافقنامه‌ها دو شکل می‌توانند داشته باشند، خواندن و انتشار، که در آن پرداخت برای خواندن و پرداخت برای انتشار در یک قرارداد واحد قرار می‌گیرند، و انتشار و خواندن، که در آن به ناشر فقط برای انتشار پرداخت می‌شود و خواندن بدون هیچ هزینه‌ی اضافی گنجانده می‌شود. این توافق‌نامه‌ها به ویژه توسط بزرگترین ناشران و کتابخانه‌های تحقیقاتی یا کنسرسیوم‌های کتابخانه‌ای انجام می‌شوند، زیرا می‌توانند سرمایه‌گذاری در مذاکره و اجرا را که از هر دو طرف درخواست می‌شود، تسهیل و هزینه‌های مکاتبات و مذاکرات را به حد اقل برسانند.

توافق‌نامه‌ی انتشار محض Pure publish به ناشرانی خدمت می‌کند که توافق‌نامه‌ی تحول‌آفرین برای آنها امکان پذیر یا در دسترس نیست. در این مدل، قرارداد، نویسندگان یک موسسه را برای انتشار در مجلات کاملاً دسترسی آزاد ناشر، چه به صورت تعهد با سقف مشخص یا بدون سقف مشخص یا به صورت پرداخت‌های تخفیف‌دار برای هر مقاله، تأمین مالی می‌کند. توافق‌نامه انتشار محض، در واقع، پسرعموی دسترسی کاملاً آزاد توافق‌نامه تحول‌آفرین است و اغلب برای ناشرانی که هم مجلات ترکیبی و هم مجلات کاملاً دسترسی آزاد دارند، با یک توافق‌نامه تحول‌آفرین همراه می‌شود.

مدل‌های اقدام جمعی

دسته دوم، مدل‌هایی را گروه‌بندی می‌کند که انتشار دسترسی آزاد را از طریق اقدام جمعی دنبال می‌کنند. چیزی که این مدل‌ها را از مدل‌های تراکنشی متمایز می‌کند این است که هیچ نویسنده خاصی برای انتشار دسترسی آزاد پشتیبانی نمی‌شود؛ در عوض، آستانه‌ای از مشارکت جمعی تعیین می‌کند که آیا همه محتوا در یک نشریه، صرف نظر از اینکه چه کسی آن را نوشته است، باز می‌شود یا خیر.

"اشتراک باز" Subscription to open (S2O)، برجسته‌ترین مدل در این دسته است و برای یک نشریه یک بسته یا ترکیبی یا مجموعه‌ای از نشریات، به یک پایگاه مشترک موجود نیاز دارد. پیشنهاد ناشر به کتابخانه‌ها ساده است: به اشتراک ادامه دهید، و اگر مشترکین کافی این کار را انجام دهند، محتوا برای همه باز می‌شود؛ اگر این کار را نکنند، بسته باقی می‌ماند. از آنجا که موسسه مشترک در هر صورت دسترسی را حفظ می‌کند، این مدل به عنوان یک انتخاب بدون ریسک ارائه می‌شود. مزیت آن این است که تقریباً هیچ تغییری در گردش کار مشترکین موجود ایجاد نمی‌کند. محدودیت آن این است که نه نویسندگان و نه موسسات آنها هیچ اختیاری در مورد باز شدن یا نشدن هر مقاله خاص ندارند، و خطر از دست دادن دسترسی در وهله اول باعث حفظ اشتراک می‌شود. در این مدل که کتابخانه‌ها طرف اصلی قرارداد هستند، تا این تاریخ و در اغلب موارد اقدام جمعی موفق به رسیدن به آستانه نشده است و این سوال برای من و کتابداران کشورهایی مانند ایران پیش می‌آید، تکلیف من چیست؟ من هزینه انتشار را بپردازم؟ اگر بپردازم که دسترسی آزاد دیگر معنایی ندارد و من مانند سابق هزینه‌هایی را که ناشر تعیین می‌کند می‌پردازم یا صبر کنم تا دانشگاههای بزرگ دنیا اشتراک خود را حتی با احتیاط انجام دهند، تا دسترسی باز شود و من هم استفاده کنم. در این حالت، ریسک نداشتن دسترسی در یک سال کامل را خواهم داشت .

مدلهای کمک‌هزینه‌ای

دسته سوم شامل مدل‌هایی است که کمک هزینه‌ای در آن داده می‌شود. در این مدلها پول برای انتشار از منابعی مانند گرنت محققان یا بودجه کتابخانه‌ها پرداخت می‌شود. در این مدل که همان اشتراک مجلات است، اعضا مزایای دیگری مانند مشارکت در مدیریت، به جای دسترسی به محتوا، که طبق تعریف، برای همه در دسترس است، دریافت می‌کنند. "کتابخانه آزاد علوم انسانی " نمونه‌ای از این مدل است. که از پشتیبانی مالی دولتی برخوردار است.

در این میان به مدلهای فرعی نیز برمی‌خوریم. مانند مدل داوطلبانه که در آن محققان نیروی کار خود را اهدا می‌کنند و از منابعی که مؤسسات معمولاً در اختیار قرار می‌دهند (مثلاً سرورهای وب و نرم‌افزار پردازش کلمه) برای انتشار یک مجله استفاده می‌کنند. و می‌توانند مقالات خود را در این مجلات منتشر کنند که البته همراه با داوری همتا خواهد بود.

در پایان باید بگویم هیچ‌یک از این مدل‌ها به تنهایی پاسخگوی همه نیازهای ناشران، کتابخانه‌ها و نویسندگان نیست. شناخت تفاوت آنها به کتابداران، مدیران پژوهشی و پژوهشگران کمک می‌کند تا بسته به شرایط مؤسسه یا کشور خود، مناسب‌ترین گزینه را انتخاب کنند. از زمان ظهور دسترسی آزاد در 24 سال پیش تا کنون امیدوارانه به این عبارت نگاه می‌کنم و به نکته ای اشاره می کنم که پیشتر در سخن هفته های قدیمی‌تر نوشته‌ام و باز بر آن تاکید می‌کنم:

دولتهای تخصص گرا و ثروتمند غربی، با آمدن دسترسی آزاد از حول هلیم در دیگ نیفتادند و صنعت نشر را حفظ کردند و مذاکرات خود با ناشران خود را ادامه دادند تا اکنون که ربع قرن از این مذاکره‌ها گذشته است.

از بین رفتن صنعت نشر، معادل است با گسترش تقلب علمی است.‌ ناشران با فرایندهای پردازش و ویراستاری دقیق، کیفیت مقاله‌ها را حفظ می‌کنند و از انهدام یک‌باره نظام ارتباطات علمی جلوگیری می‌کنند و در نبود آنها، با شرایطی که اکنون می‌شناسم، شبکه‌ها پر می‌شوند از مقالات دروغین و ساختگی و البته بخش منفی هوش مصنوعی هم کمک زیادی به این مشکلات خواهد کرد.

بنابراین باید ناشران بمانند و نظام پردازشی ویرایشی خود را اعمال کنند، ‌لیکن در این سوی باید نظامهای کمک هزینه‌ای از سوی نهادها و دولتهای تامین کننده بودجه، کمکهای بیشتری برای پردازش و ویرایش و داوری همتای ناشران بپردازند که دسترسی برای عموم مردم رایگان و آزاد باشد.

تا رسیدن به چنین نظامی، وظیفه پژوهشگر ما و در ایران دانشگاه و پژوهشگاه ما ،در بخش مالی، این است که گزینه‌های دسترسی آزاد را و دسته‌بندیهای مالی آن را به خوبی شناسایی کند و در هر موردی از بهترین شکل ممکن استفاده نماید.

عمرانی ، سید ابراهیم  (1405) .«دسترسی آزاد: راه حل یا  سردرگمی بیشتر: در ادامه مقاله تاشا ملینز-کوهن». سخن هفته لیزنا، شماره 802، 12 مردادماه 1405.

1. . COUNTER's Executive Director
2. . Mellins-Cohen, Tasha. Classifying open access business models. Insight, the UKSG journal, No.37, 2024
3. https://cool.culturalheritage.org/byorg/abbey/an/an26/an26-1/an26-104.html