علم اطلاعات و دانش‌شناسی ۱۴۰۵؛ فراتر از کتابداری، نزدیک‌تر به دنیای داده

به گزارش لیزنا، با انتشار دفترچه راهنمای انتخاب رشته آزمون کارشناسی ارشد سال 1405 توسط سازمان سنجش آموزش کشور، رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی (کد مجموعه ۱۱۱۹) با چهره‌ای متفاوت از سال‌های گذشته روبه‌رو شده است. بررسی دقیق صفحات این دفترچه نشان می‌دهد که این رشته، که روزگاری با نام «کتابداری» شناخته می‌شد، اکنون با گرایش‌های نوین، شیوه‌های پذیرش متنوع و پراکندگی جغرافیایی گسترده، در مسیر گذار از حوزه‌های سنتی به قلمروهای مدرن مدیریت داده، علم‌سنجی و کتابخانه‌های دیجیتال گام برداشته است.

بر اساس مفاد دفترچه امسال، پذیرش در این مجموعه در پنج گرایش اصلی و در سه کد ضریب مجزا انجام می‌شود. گرایش «مدیریت اطلاعات» با اختلافی چشمگیر، پرظرفیت‌ترین شاخه این رشته به شمار می‌رود و بیشترین تعداد کدرشته‌محل‌ها به آن اختصاص یافته است. در رده‌های بعدی، گرایش‌های «مطالعات کتابخانه‌های دیجیتال»، «مطالعات کتابخانه‌های عمومی»، «علم‌سنجی» و «مطالعات آرشیوی» قرار دارند. تنوع این گرایش‌ها نشان می‌دهد که داوطلبان این رشته طیف وسیعی از علایق، از کار با اسناد تاریخی تا تحلیل کلان‌داده‌های علمی، را می‌توانند در قالب یک رشته دانشگاهی پیگیری کنند.

مجموع ظرفیت پذیرش رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی در سال 1405 به حدود ۶۱۷ نفر در مقطع کارشناسی ارشد می‌رسد. از این میان، بخش عمده‌ای از صندلی‌ها به دوره روزانه دانشگاه‌های دولتی اختصاص دارد و پس از آن، دوره‌های نوبت دوم (شبانه)، مجازی، پیام نور و پردیس خودگردان قرار می‌گیرند. گرایش مدیریت اطلاعات با سهمی نزدیک به چهل درصد از کل ظرفیت، پیشتاز پذیرش است و گرایش مطالعات کتابخانه‌های عمومی به دلیل ظرفیت‌های ویژه دانشگاه پیام نور، در رده دوم قرار گرفته است.

یکی از شگفت‌انگیزترین یافته‌های دفترچه امسال، تمرکز بی‌سابقه دانشگاه پیام نور بر گرایش «مطالعات کتابخانه‌های عمومی» است. این دانشگاه به‌تنهایی با ارائه ظرفیت‌های گسترده در دوره‌های مجازی و عادی، نزدیک به نود درصد از کل پذیرش این گرایش را به خود اختصاص داده است. مراکز پیام نور در شهرهایی مانند یزد، شیراز و اصفهان هر کدام ده‌ها دانشجو در این گرایش می‌پذیرند. این سیاست، که با هدف توسعه آموزش از راه دور و دسترسی آسان‌تر شاغلان و ساکنان شهرهای کوچک به تحصیلات تکمیلی طراحی شده، نشان‌دهنده تغییر راهبردی سازمان سنجش در توزیع ظرفیت‌های آموزشی است.

در نقطه مقابل، گرایش «علم‌سنجی» با ظرفیتی محدود و متمرکز در چند دانشگاه برتر، چهره‌ای کاملاً متفاوت دارد. این گرایش که به تحلیل کمی تولیدات علمی، رتبه‌بندی دانشگاه‌ها و نقشه‌نگاری دانش می‌پردازد، تنها در حدود هفت دانشگاه و با ظرفیتی نزدیک به چهل و چهار نفر در دوره روزانه دانشجو می‌پذیرد. دانشگاه رازی کرمانشاه با بیشترین سهم در این گرایش، به قطب علمی آن تبدیل شده است. داوطلبانی که به پژوهش‌های کمی و کار با پایگاه‌های استنادی مانند اسکوپوس و وب آو ساینس علاقه دارند، این گرایش را مناسب‌ترین مسیر برای خود می‌دانند.

گرایش «مطالعات آرشیوی» با ظرفیتی بسیار محدود و تنها در یک دانشگاه، خاص‌ترین گرایش این مجموعه محسوب می‌شود. دانشگاه الزهرا (س) به‌عنوان تنها متولی این گرایش، سالانه حدود ده نفر را در دو دوره روزانه و شبانه و صرفاً از میان داوطلبان خانم می‌پذیرد. این انحصار، اهمیت ویژه‌ای به انتخاب‌های داوطلبان علاقه‌مند به حوزه آرشیو، اسناد و میراث مکتوب می‌بخشد و رقابت برای کسب صندلی در این گرایش را بیش از پیش افزایش می‌دهد.

بررسی دقیق کدرشته‌محل‌ها نشان می‌دهد که حدود پانزده درصد از ظرفیت کل این رشته دارای محدودیت جنسیتی صریح است. دانشگاه الزهرا (س) در تمامی گرایش‌های خود تنها به پذیرش خانم‌ها می‌پردازد، در حالی که دانشگاه‌هایی مانند شهید بهشتی، قم و علامه طباطبایی در برخی گرایش‌ها و دوره‌ها، ظرفیت‌های خود را به داوطلبان مرد اختصاص داده‌اند. این محدودیت‌ها، به‌ویژه در گرایش‌های پرتقاضایی مانند مدیریت اطلاعات، تأثیر مستقیمی بر رقابت در سهمیه‌های آزاد و تکمیل ظرفیت دارد و داوطلبان را ملزم به دقت بیشتر در انتخاب‌های خود می‌کند.

از منظر جغرافیایی، استان تهران با دربرگیری دانشگاه‌های مادر این رشته شامل دانشگاه تهران، شهید بهشتی، علامه طباطبایی، تربیت مدرس، شاهد و الزهرا، حدود یک‌پنجم از کل ظرفیت روزانه کشور را به خود اختصاص داده است. با این حال، دانشگاه‌های شهرستان‌ها نیز سهم قابل‌توجهی در پذیرش دارند. دانشگاه شهید باهنر کرمان، دانشگاه رازی کرمانشاه، دانشگاه فردوسی مشهد و دانشگاه اصفهان، هر کدام با ظرفیت‌های دوازده تا بیست و چهار نفری، به قطب‌های منطقه‌ای این رشته تبدیل شده‌اند و نیاز به تمرکززدایی از پایتخت را تا حدی برآورده کرده‌اند.

در میان دانشگاه‌های دولتی، دانشگاه‌های تهران، شهید بهشتی، علامه طباطبایی و تربیت مدرس به‌عنوان مقاصد اصلی داوطلبان رتبه‌های برتر شناخته می‌شوند. این دانشگاه‌ها علاوه بر ظرفیت‌های روزانه، در دوره‌های شبانه و پردیس خودگردان نیز دانشجو می‌پذیرند و گزینه‌های متنوعی را پیش روی داوطلبان قرار می‌دهند. دانشگاه رازی کرمانشاه و دانشگاه شهید باهنر کرمان نیز با ارائه گرایش‌های متنوع از جمله علم‌سنجی و کتابخانه‌های دیجیتال، به رقبای جدی برای جذب دانشجویان مستعد تبدیل شده‌اند.

دفترچه امسال چند روند را در پذیرش این رشته آشکار می‌سازد. نخست، گسترش دوره‌های آموزش‌محور در دانشگاه پیام نور است که با حذف پایان‌نامه و تأکید بر واحدهای کاربردی، مسیر جدیدی برای دانشجویان شاغل هموار کرده است. دوم، ظهور ظرفیت‌های پردیس کیش دانشگاه تهران در گرایش‌های مدیریت اطلاعات و علم‌سنجی است که نشان‌دهنده تلاش برای بین‌المللی‌سازی این رشته و جذب دانشجویان غیرایرانی است. سوم، کاهش تدریجی ظرفیت گرایش‌های سنتی کتابخانه‌ای در مقابل رشد گرایش‌های نوین مانند کتابخانه‌های دیجیتال و علم‌سنجی است که بازتابی از تحولات جهانی در حوزه علم اطلاعات محسوب می‌شود.

رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی در سال ۱۴۰۵، دیگر آن رشته صرفاً کتابخانه‌ای گذشته نیست. این رشته با گرایش‌های متنوع، شیوه‌های پذیرش نوین و پراکندگی جغرافیایی گسترده، خود را با نیازهای دنیای دیجیتال و اقتصاد دانش‌بنیان تطبیق داده است. داوطلبانی که با دیدگاهی باز و آگاهی کامل از ظرفیت‌ها و گرایش‌ها وارد فرآیند انتخاب رشته شوند، می‌توانند مسیر شغلی و پژوهشی روشنی را در یکی از پویاترین رشته‌های علوم انسانی آغاز کنند.

این گزارش بر اساس صفحات منتشرشده از دفترچه انتخاب رشته کارشناسی ارشد ۱۴۰۵ (سازمان سنجش آموزش کشور) تهیه شده است.