میراثی از کلاس درس؛ درس‌گفتارهای احمد طاهری عراقی

لیزنا؛ یادداشت سردبیر: اردیبهشت 1405 سی امین سال در گذشت انوشه‌روان و جاوید نام، استاد فرهیخته دکتر احمد طاهری عراقی بود و دوست ارجمندم کاظم حافظیان مطلبی در رثای استاد پیشنهاد انتشار یادداشت «آن سرشت زلال» را برایمان داشت که در سخن هفته منتشر شد. دکتر طاهری عراقی به حق یکی از والاترین دانشمندانی بود که گذارش به رشته ما افتاد و بخش کتابدارانه وجودش مانند استاد کامران فانی بزرگ، در آغاز کارش زیر بال و پر استاد استادان پوری سلطانی بزرگ شد و بزرگتر شد. دکتر طاهری عراقی در علوم انسانی استادی جامع الاطراف بود، با آموزش قدیم و دروس حوزوی در یک سوی و با آموزش دانشگاهی در سویی دیگر، با اندوخته‌ای عظیم از دانش بومی و اسلامی وارد دانشگاههای معتبر اروپایی شد و از دانش آنان نیز بهره گرفت و برای خدمت به کشورش ایران، به وطن بازگشت. با پای گذاشتن به مرکز خدمات کتابداری تحقیقات وسیعش در کشورهایی چون مصر و لبنان و ... را ادامه داد و یکی از نتایج کارش تدوین گسترش اسلام در رده بندیهای دیویی و کنگره بود که افزون بر استفاده بومی و منطقه‌ای، تاثیرجدی بر ویرایشهای بعدی در رده بندیهای مادر نیز داشت. و در کاربرد همچنان مرجع اصلی رده‌بندی کتابخانه‌های ایران و برخی کشورهای مسلمان است.

در نیمه دوم دهه 1360 خورشیدی دانشگاه تهران اولین دوره کارشناسی ارشد خود پس از انقلاب فرهنگی را برگزار می‌کرد، و اوج شکوفایی این گروه وزین بود، علاوه بر بهترین استادان که هیات علمی گروه بودند، استادان بزرگی برای تدریس دعوت شدند، که یکی از بهترین آنها دکتر احمد طاهری عراقی بود که آن زمان عضو هیات علمی بنیاد دایره المعارف اسلامی بودند. دکتر طاهری عراقی تدریس مراجع اسلامی را در نیمسال اول تحصیلی 1366-1367 برعهده گرفتند که در جلسات پایانی آن و زمانی که به فرهنگها و دائره المعارفها و کتابشناسیهای جدید می‌رسیدند، که لزوما علوم اسلامی محسوب نمی‌شوند، در درجه اول به فرهنگها و کتابشناسیهای ایرانی و پس از آن هم به کتابشناسیهای کشورهای مسلمان پرداخته‌اند. و به همین علت آقای حافظیان عنوان مرجع شناسی اسلامی و انسانی را بر تقریرات خود گذاشته‌اند.

جناب آقای حافظیان گرامی، زمانی که به یاد سی‌مین سال دکتر طاهری افتادند و لیزنا «آن سرشت زلال» را منتشر کرد،‌ وعده دادند که یادداشتهای خود از کلاسهای دکتر طاهری را در اختیار لیزنا برای انتشار بگذارند که کمی بعد این یادداشتها و در واقع تقریرات درس استاد، تنظیم و آماده ویرایش شد که قرار است در 14 قسمت (با احتساب مقدمه) در اختیار عزیزان قرار داده شود.

وقتی متن به دستم رسید و با توجه به اینکه در شروع ویرایش دوم رده بندی اسلام کنگره¹، (سال 1367) در خدمت دکتر طاهری عراقی شاگردی می‌کردم، هر بار حاصل بازنویسی رده بندی بر مبنای فهرستنویسی کتابخانه‌های بزرگ علوم اسلامی شهر قم را خدمتشان می‌بردم تا برای ویرایش دوم استفاده شوند، اندکی جزئیات را یاد گرفته بودم. وقتی تقریرات درس ایشان را از آقای حافظیان دریافت کردم، بار دیگر به نگاه نظام‌مند استاد رسیدم. خط به خط درس برایم آشنا بود. اگر دقت کنید، ‌فصل بندی درس شما را دقیقا به یاد رده بندی اسلام ایشان می‌اندازد. رعایت اشرفیت و اخسیت در تنظیم موضوعها از کلام خدا شروع می‌شود و پس از آن تفسیر و فقه و کلام تا فرق و اخلاق و آداب و رسوم، همه با نظمی بسیار دقیق و تنوعی از منابع معرفی شده اند. خواننده در واقع با دوره کردن این درسنامه، با اصلی ترین کتابهای مرجع اسلام‌شناسی آشنا می‌شود. از آنجا که در ویرایش دوم رده بندی، ‌کارهای اندکی کرده بودم و افزون بر آن همه این مراجع را دست کم در دو یا سه کتابخانه فهرسستنویسی کرده بودم و بر سر موضوع و شماره آن با بسیاری از طلاب گفتگو و مشورت کرده بودم، بنابراین به آقای حافظیان پیشنهاد دادم که در ویرایش نهایی کنارش باشم،‌ تا اگر چیزی از خاطرم گذشت به مجموعه بیفزائیم که نتیجه اش این سیزده جلسه درس و یک مقدمه از آقای حافظیان است که مقدمه را در اولین قسمت و در ادامه یادداشت سردبیر تقدیم می‌‌کنیم و از این هفته هر جمعه یک درس استاد را در اختیار شما می‌گذاریم تا بهره‌برداری نمائید.

سید ابراهیم عمرانی، سردبیر

دیباچه

مهرماه سال 1365 خورشیدی، پس از گذراندن فترت چند ساله در پرتو انقلاب فرهنگی که من هرگز نفهمیدم انقلابش چه بود و فرهنگش کجا؟ با گذراندن موفقیت آمیز کنکور کارشناسی ارشد علوم کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه تهران و بعد از مراحل گزینش آن روزها که بیشتر تفتیش عقاید و بررسی وضعیت سیاسی افراد بود تا گزینش علمی! و خلاصه رد کردن هفت‌خوان موفق شدم باز هم پیگیر عشقم یعنی یادگیری و ادامه تحصیل در رشته‌مورد علاقه‌ام، "کتابداری و اطلاع‌رسانی" آن روز و "علم اطلاعات و دانش‌شناسی" امروز باشم. و چنین شد. در این میانه آنچه دلگرم کننده و شادی‌بخش بود، بهره‌مندی از حضور استادانی همچون عباس حری، ثریا قزل‌ایاغ، ماندانا صدیق‌بهزادی، ‌نورالله مرادی، علی میرزایی،‌محمود حقیقی، عبدالحسین حائری و در راس همه، همیشه استادم خانم نوش آفرین انصاری بود. استادانی که هرکدام در حوزه ‌تدریس خود شاخص و دارای دانش کافی و وافی بودند.

حضور در سایه‌سار کلاسهای فرهیخته و اندیشه‌ورز توانا و ارجمند، زنده‌یاد دکتر احمد طاهری عراقی، فرصتی بی‌بدیل را برایم فراهم کرد تا یک دوره سیزده جلسه‌ای (افزون بر یک جلسه مقدمه وآشنایی) از مهرماه تا دیماه 1366 خورشیدی را با عنوان "مرجع شناسی اسلامی و انسانی" در محضرش سپری کنم و از سرچشمه دانش یکی از استادانی که عبدالحسین آذرنگ او را از متبحران چشمگیر دانش ماخذ شناسی و مطالعات ایرانی – اسلامی، ادبیات عرب، ادبیات فارسی و تصوف و عرفان می‌نامد برخوردار شوم.

دکتر احمد طاهری عراقی در یکم اسفندماه 1322 خورشیدی در اراک دیده به جهان گشود و در چهاردهم اردیبهشت 1370 خورشیدی چشم از جهان فروبست. در عمر کوتاه (48 سال) خود،‌آثار ارزنده‌ای چون "گسترش رده‌بندی اسلام برای رده بندی دهدهی دیویی" و "گسترش رده بندی اسلام برای رده بندی کنگره (LC) " که خود الگویی برای کارها و آثار بعدی در این ارتباط شد، در تراز جهانی به جامعه کتابداری و اطلاع‌رسانی عرضه کرد. بارها به بهانه‌های مختلف گفته و نوشته‌ام، ‌و مدعی شده‌ام تلاشهای بنیادین کتابداران جهان در تدوین شیوه‌ها و روشهای سازماندهی اطلاعات و دانش زیربنای نظم بازیابی‌های رایانه‌ای امروز است.

مقالات احمد طاهری عراقی، از عمق و مداقّه سرشار در بررسی منابع و مآخذ برخوردار است. دقت و باریک‌بینی او در تمام نوشته‌هایش زبانزد اهل فن بود و نیازی به تعاریف این شاگرد ندارد.

کلاسهای درس وی، که معمولا در یکی از سالنهای ساختمان بنیاد دایره المعارف اسلامی در جنب کتابخانه بنیاد درخیابان شهید آراکلیان برگزار می‌شد، سرشار از مطالبی بود که مربوط به موضوع درس آن جلسه می شد. نکاتی در حاشیه هر درس بیان می‌کردند که مبتنی بر یافته‌های علمی و شخصی بود. خاطرات و یادآوری‌های محققانه ایشان از کتابخانه‌های جهان به ویژه کتابخانه بریتانیا، ‌دارلکتب مصر (کتابخانه ملی مصر) و کتابخانه آستان قدس رضوی و همچنین مؤانست با کتابهایی خاص بسیار شنیدنی بود.

نگارنده این سطور، این سعادت و افتخار را داشت که در تمام کلاسهای درس مرجع‌شناسی اسلامی و انسانیِ استاد در طول دوره بدون تاخیر و غیبت حضور پیدا کند و جام خود از چشمه گوهرهای علم و ادب استاد پر کند و در ادامه یادداشتهای خود از آن کلاس را مدت 39 سال محفوظ و نگهداری نماید. متاع و گنجینه‌ای که در هر بازاری بدست نمی‌آید.

دوران خانه نشینی کرونا من را بر آن داشت که از فرصتی که به یمن کرونا حاصل آمده استفاده کنم و به توصیه استاد کامران فانی و عبدالحسین آذرنگ، (چند سال پیش فرمودند) عمل نمایم و در مرحله اول نسخه‌ای پاکنویس شده (بدون ویرایش) از جزوات فراهم آورم تا اگر در نظر افتاد و پیش آمد، شاید برای چاپ و انتشار، نسخه‌ای ویراسته تهیه و تدوین و تقدیم دانشجویان و علاقه مندان به ویژه دانشجویان رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی و به ذوق و سلیقه حقیر، ‌همان علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی نمایم. امید است ادای دینی باشد در پیشگاه استاد احمد طاهری عراقی.

زنده‌یاد احمد طاهری عراقی در اثر ابتلا به ذات‌الریه درگذشت و به اعتقاد همه همکاران و دوستانش، از شمار دو چشم یک تن کم‌، وز شمار خرد هزاران بیش.

در خاتمه‌ این یادداشت بهتر دیدم نخستین بند یادداشت ناشر کتاب "یادگار طاهر²" که شامل مجموعه مقالات دکتر احمد طاهری عراقی است و به همت خانم پوری سلطانی و آقای کامران فانی گردآوری شده را عیناً تقدیم کنم:

"عمر کوتاه دکتر احمد طاهری عراقی با کتاب گذشت. کتاب خواندن کار اصلی او بود و او از جمله کسانی بود که خواندن را بر نوشتن ترجیح می‌داد. سرمایه‌ای که از خوانده‌های خود اندوخته بود و بی دریغ در اختیار دوستان و دانشجویان و طالبان علمی که به او مراجعه می‌کردند، می‌گذاشت، به هیچ وجه با نوشته‌هایی که از او باز مانده است تناسب ندارد. آشنایی عمیق او با غالب حوزه‌های فرهنگ ایرانی و اسلامی،‌شناخت او از قواعد و ملاکهای امروزی تحقیق، قوه نقدی که در او بود وکمال‌جویی ذاتی او باعث شده بود که بسیار بخواند، بسیار یادداشت کند و کم بنویسد. طاهری در نوشتن وسواس داشت. تا در موضوعی همه‌ منابع را استقصاء نکرده بود، ‌دست به قلم نمی‌برد و تا از کمال نوشته‌ای مطمئن نمی‌شد، آن را به چاپ نمی‌سپرد و در بسیاری از موارد تشویق و اصرار دوستان بود که او را وادار می کرد نوشته‌ای را به نشریه‌ای بدهد. در همه مراحل چاپ هم با نوشته‌اش بود تا مبادا خطایی مطبعی در آن راه بیابد یا نوشته، به آن آراستگی که او می‌خواست از چاپ درنیاید. آثاری که از او در حیاتش به چاپ رسیده است .... گواه کمال طلبی اوست، در گزینش ناشر و چاپخانه و نوع حروف....".

به هر حال آن چه درگذر زمان از احمد طاهری عراقی برای کتابداری و اطلاع‌رسانی مانده است، ‌یادگاری ماندگار از عمری کوتاه است در پرتو علم و تحقیق حاصل آمده. روحش شاد و یادش زنده باد،‌ اکنون به لطف رفیق شفیقم سید ابراهیم عمرانی که به راستی در تدوین نهایی این وجیزه سنگ تمام گذاشت و در ارائه پانویسها و ارجاعات با دقت از هیچ کوششی فروگذار نکرد، تلاش شده است درسنامه کلامی زنده‌یاد احمد طاهری عراقی، تقدیم علاقه‌مندان می‌شود. امیدوار است خوانندگان گرامی از تکمله و نقد و راهنمایی خود دریغ نفرمایند.

کاظم حافظیان رضوی

اردیبهشت 1405 – ولنجک

در رثای استاد احمد طاهری عراقی

فرزانه بزرگ

دیدی چگونه یار ما از شاخه افتاد و شکست

دیدی چگونه اوستاد در باغ و در اردیبهشت

بر دوش یاران قدیم

بنشست در محمل برفت.

دیدی چگونه چشمها اندر فراق آن عزیز

همچون سحاب فرودین

بارید و بارید و دگر سبزی نزد چون او بدشت!

من یاد دارم آن عزیز در مجلس درس شریف

می گفت: یاران، همرهان، "اندک اندک"³ آسمان آبی شود

اندک اندک روز آفتابی شود

اندک اندک علم و‌ایمان بشر

عامل رشد و تعالی می‌شود.

یاد آن مجلس بخیر،‌ حیف از آن استاد پاک

زود بود از شاخه افتادنش اندر زیر خاک

روز وداع

14 اردیبهشت 1370

کاظم حافظیان رضوی

پاورقی‌ها

1. . ویرایش دوم ویرایش کنونی است که در نهایت و پس از مرگ تاسف بار و ناگهانی دکتر طاهری عراقی توسط استاد زهره علوی ویرایش و در کتابخانه ملی ایران منتشر گردید.
2. . یادگار طاهر؛ مجموعه مقالات دکتر احمد طاهری عراقی. تهران: انتشارات مرکز نشر دانشگاهی، 1382.
3. . تکیه کلام استاد در تدریس اندک اندک بود