گامهای تازه کتابخانه ملی برای مرجعیت در حوزه داده و اطلاعات

معاون کتابخانه ملی ایران از اقدامات تازه این مجموعه برای تقویت مرجعیت در حوزه داده و اطلاعات، توسعه زیرساختهای نوین، بهرهگیری از هوش مصنوعی و گسترش همکاریهای بینالمللی خبر داد.
به گزارش خبرنگار لیزنا، همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی، در گفتوگو با دکتر رضا شهرابی فراهانی، معاون کتابخانه ملی ایران، به بررسی برنامهها و اقدامات این مجموعه در حوزه توسعه زیرساختهای کتابخانهای، بهرهگیری از هوش مصنوعی، گسترش همکاریهای بینالمللی و میزبانی سیودومین کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه پرداختیم. در ادامه، متن کامل گفتوگوی خبرنگار لیزنا با دکتر رضا شهرابی فراهانی، معاون کتابخانه ملی ایران، را میخوانید.
لیزنا: مهم ترین برنامه های کتابخانه ملی در هفته کتاب سال 1405 چیست ؟
برگزاری نشست روسای کتابخانه های ملی CDNLAO در سال 2026 به میزبانی ایران و در کتابخانه ملی یکی از مهم ترین رویدادهای فرهنگی و بین المللی کتابخانه ملی است که به منظور فراهم کردن زمینه های همکاری بین کتابخانه ای فیمابین کتابخانه های ملی کشورهای آسیا و اقیانوسیه برگزار می شود. ضمن اینکه افتتاح کتابخانه تخصصی کشاورزی و منابع طبیعی که در روز شنبه 23 ابان انجام شد و کلیه منابع تخصصی سازمان تحقیقات کشاورزی در کتابخانه ملی و در قالب کتابخانه تخصصی کشاورزی راه اندازی شدند یکی دیگر از اقدامات مهم کتابخانه ملی در این هفته است.
برگزاری نشست های ایران شناسی با عنوان جلوه های زبان فارسی در کشور هند و نیز نشست معرفی نسخ خطی حوزه عرفان در کتابخانه ملی نیز از نشست های مرتبط با هفته کتاب هستند که برگزار شده اند.
برگزاری کارگاه مخصوص ناشران کتاب که اخیرا به جرچه نشر پیوسته اند در جهت معرفی خدمات فیپا ، واسپاری و تبیین ضرورت این اقدامات نیز دیگر برنامه های کتابخانه ملی در هفته کتاب است.
لیزنا: یکی از برنامههای پیشبینیشده برای هفته کتاب، طرح تبادل و اهدای کتاب است که در سالهای گذشته نیز اجرا شده است. با توجه به اینکه کتابخانه ملی ایران خود دارای بخش اهدا و مبادله منابع است، اجرای دوباره این طرح با چه اهداف و رویکردهایی دنبال میشود؟ چه تفاوتی میان این طرح و فعالیتهای معمول بخش اهدا و مبادله کتابخانه وجود دارد؟ همچنین، با توجه به تجربه سالهای گذشته، میزان استقبال مخاطبان از این طرح چگونه بوده و امسال چه پیشبینیای از میزان مشارکت و استقبال علاقهمندان دارید؟
در این طرح ، کتاب های خوانده شده اعضا و کتابداران کتابخانه ملی با یکدیگر تبادل می شود. در پروسه مبادله و اهدا ، شخصیت های حقوقی و سازمان ها درگیر هستند و با اهدا کتاب و دریافت کتاب از خدمات کتابخانه ملی بهره مند می شوند. اما در این طرح اشخاص حقیقی کتاب های شخصی خود را به محل معین شده آورده و در مقابل از کتاب های دیگران استفاده می کنند. این طرح مخاطبان خود در کتابخانه ملی را دارد و با تجربه چندساله برگزار شده استقبال خوبی از آن می شود چون افراد به راحتی کتابهای شخصی خود را تبادل می کنند و هیچگونه محدودیتی ندارند.
نوسازی زیرساختها و استانداردهای کتابخانهای
لیزنا: با توجه به تحولات دانش کتابداری و اطلاعرسانی و ضرورت بهرهگیری از فناوریهای نوین در مدیریت منابع و ارائه خدمات کتابخانهای، کتابخانه ملی ایران در یک سال گذشته چه اقداماتی در زمینه بهروزرسانی زیرساختهای نرمافزاری و سختافزاری، توسعه سامانههای اطلاعاتی و ارتقای فرایندهای سازماندهی و بازیابی منابع انجام داده است؟ چه برنامههایی برای نوسازی و بهبود این زیرساختها و همگامسازی فعالیتهای کتابخانه با تحولات نوین علم اطلاعات در نظر دارید؟
در حوزه استانداردهای محتوایی ، از اواخر سال 1404 ، کارگروهی در جهت بومی سازی و تعریف پروفایل کاربردی RDA در کتابخانه ملی و در راستای مرجعیت کتابخانه ملی که باید در حوزه تدوین دستورالعمل و دستنامه های تخصصی کتابداری اقدام کند ، تشکیل شده است که تا کنون بعد از 25 جلسه ، دستنامه های مربوط به این استاندارد در حال تدوین و تکمیل هستند. ضمن اینکه کارگروه دیگری در حوزه داده های پیوندی و الزاماتی که باید در زیرساخت های تولید و ذخیره سازی متادیتا منابع باید رعایت شوند تشکیل شده است که این کارگروه نیز در حال فعاللیت است.
این اقدامات ، فعالیت های مبنایی و بنیادی هستند که کتابخانه ملی در جهت تهیه چارچوب در جهت تولید فراداده های کتابخانه ای باید به عنوان مرجع این موضوع اقدام می کرد و تاکنون به آنها وارد نشده بود.
ضمن اینکه در همین مدت پلتفرمی به عنوان دستیار صدور فیپا در کتابخانه ملی ایجاد شده است که امیدوارم به زودی عملیاتی شود .
اقدام خوب دیگری که باز در جهت مرجعیت کتابخانه ملی به عنوان حافظ میراث مکتوب کشور انجام شد ، تفاهم نامه ای است که با شرکت فناوری اطلاعات مخابرات منعقد شد و مقرر شد کتابخانه ملی به عنوان یکی از اپراتورهای داده کشور نسبت به در دسترس قراردادن منابع خود که مورد استفاده بسیاری از پلتفرمهای شرکت های استارتاپی قرار می گیرد ، با رعایت حقوق معنوی صاحبان اثار ، اقدام نماید. این موضوع بسیار مهمی است که انشالله بعد از اجرایی شدن می تواند کتابخانه ملی ایران را بیش از گذشته به محور ارائه اطلاعات و داده تبدیل کند.
کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه
لیزنا: همزمان با هفته کتاب، سیودومین کنفرانس سالانه مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه (CDNLAO) به میزبانی کتابخانه ملی ایران برگزار میشود. لطفاً درباره اهداف، محورهای اصلی و اهمیت این کنفرانس و همچنین نقش و جایگاه کتابخانه ملی ایران در این رویداد توضیح دهید. انتخاب این زمان برای برگزاری کنفرانس با هدف همزمانی با هفته کتاب صورت گرفته است یا حاصل برنامهریزیهای پیشین و تقارن زمانی این دو رویداد است؟ همچنین، میزبانی این کنفرانس چه دستاوردهایی برای کتابخانه ملی ایران و جامعه کتابداری کشور به همراه خواهد داشت؟
هدف اصلی از برگزاری نشست رؤسای کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه (CDNLAO)، ایجاد یک بستر منطقهای برای همکاری، همافزایی، تبادل تجربه و هماهنگی میان کتابخانههای ملی کشورهای عضو، با هدف تقویت نقش کتابخانههای ملی در حفظ و اشاعه میراث مستند و توسعه خدمات و زیرساختهای اطلاعاتی است.
CDNLAO صرفاً یک نشست علمی یا گردهمایی سالانه مدیران کتابخانهها نیست؛ در واقع یک فرصتی برای شکلگیری گفتوگوی راهبردی میان نهادهایی است که در کشورهای خود مسئولیت حفظ حافظه ملی، مدیریت میراث مکتوب و توسعه دسترسی به دانش را بر عهده دارند. به همین دلیل نقش مهمی می تواند این نشست در ارتباطات بین کتابخانه ای در میان این کشورها داشته باشد. در سال 2025 که این نشست به میزبانی کویت و به صورت آنلاین برگزار شد کتابخانه ملی ایران پیشنهاد میزبانی این دوره را داد که با استقبال بقیه کشورها در این خصوص به توافق رسیدند. محور امسال با عنوان " کتابخانه های ملی در عصر هوش مصنوعی برای حفاظت از میراث مکتوب، انتقال دانش و گسترش همکاری های منطقه ای" طراحی شده است. بر همین اساس رویکرد اصلی نشست مقرر شده است که بر اساس ارائه تجربیات کتابخانه های ملی در زمینه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در کتابخانه به منظور اشتراک دانش و سازماندهی و حفاظت منابع میراثی کتابخانه های ملی ، باشد.
از ابتدا برنامه ما برگزاری این نشست در هفته کتاب بود که به نوعی به سایر کشورهای حاضر در نشست، میزان اهمیت کتاب و کتابداری که هفته ای در تقویم کشور ایران به آن اختصاص داده شده است، یاداوری شود.
این میزبانی امکان معرفی ظرفیتها و دستاوردهای سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در حوزه حفظ و نگهداری میراث مستند، دیجیتالسازی منابع، توسعه زیرساختهای اطلاعاتی و بهرهگیری از فناوریهای نوین را فراهم می کند و جایگاه ایران را بهعنوان یکی از بازیگران فعال در عرصه کتابداری و اطلاعرسانی منطقه تقویت کند.
فرصتی برای توسعه دیپلماسی فرهنگی، گسترش ارتباطات علمی و حرفهای با کتابخانههای ملی کشورهای آسیا و اقیانوسیه، شناسایی زمینههای همکاری مشترک و بهرهگیری از تجربیات و توانمندیهای سایر کشورها در اختیار کتابخانه ملی ایران قرار می دهد . هم چنین ایران میتواند با میزبانی این اجلاس، در شکلدهی به دستور کار آینده همکاریهای کتابخانهای منطقه نقش مؤثرتری ایفا کند.
در واقع این اجلاس فرصتی است تا ایران از جایگاه یک شرکتکننده در تعاملات حرفهای منطقه، به جایگاه یک تسهیلگر و پیشبرنده همکاریهای مشترک میان کتابخانههای ملی ارتقا یابد.
هوش مصنوعی و خدمات کتابخانه ملی
لیزنا: یکی از محورهای اصلی کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه در سال جاری، نقش کتابخانههای ملی در عصر هوش مصنوعی است. کتابخانه ملی ایران در این زمینه چه برنامهها و اقداماتی را در دستور کار دارد؟ آیا استفاده از هوش مصنوعی در فرایندهایی مانند سازماندهی منابع، جستوجو و بازیابی اطلاعات و ارائه خدمات به کاربران آغاز شده است؟ چه فرصتها و چالشهایی در بهرهگیری از این فناوری وجود دارد و چه چشماندازی برای توسعه آن در کتابخانه ملی ترسیم کردهاید؟
همانطور که خدمتتان عرض کردم در حوزه سازماندهی و صدور فیپا ، ا ین موضوع آغاز شده است و به زودی عملیاتی خواهد شد. صدور فیپا به صورت خودکار و با کمک دستیار هوشمند، یکی از فعالیت هایی بوده است که آغاز شده است.
طراحی و پیاده سازی دستیار هوشمند پژوهشی نیز یکی دیگر از فعالیت های برنامه ریزی شده این معاونت در جهت پاسخگویی به کاربران با استفاده از داده های با ارزشی که در کتابخانه ملی در قالب کتاب ، پایان نامه و نشریات وجود دارند می توانند بهترین رفرنس برای استفاده پژوهشی برای کاربران باشند که این دستیار پژوهشی به ارائه خدمات به کاربران خواهد پرداخت.
لیزنا: میزبانی کنفرانس مدیران کتابخانههای ملی آسیا و اقیانوسیه چه فرصتهایی برای گسترش همکاریهای علمی و حرفهای کتابخانه ملی ایران با دیگر کشورها فراهم میکند؟ آیا برنامهای برای تبدیل این ارتباطات به همکاریهای عملی، تبادل دادهها و منابع، اجرای طرحهای مشترک یا انتقال تجربههای تخصصی وجود دارد؟ بهطور کلی، اولویتهای کتابخانه ملی ایران برای توسعه تعاملات و همکاریهای بینالمللی در حوزه کتابداری و اطلاعرسانی چیست؟
مطمئنا یکی از فرصت ها در این نشست ها ، برقراری تعاملات مستقیم در حاشیه نشست است. تاکنون کتابخانه ملی ایران برای آموزش به کارشناسان کتابخانه های ملی، فعالیت های مشترکی در کتابخانه های ملی کشورهای آسیای میانه و همسایگان خود داشته است. ضن اینکه تبادل منابع و راه اندازی کرنر ایران در کتابخانه های ملی کشورهای دیگر و به صورت متقابل، راه اندازی کرنر آن کشورها در کتابخانه ملی ایران در همین راستا بوده است.
اولویت کتابخانه ملی در توسعه تعاملات بین المللی، توجه به گسترش زبان فارسی در کتابخانه های ملی دیگر با ارسال منابع غنی و شاخص فارسی به آن کتابخانه ها و کمک به کرسی های آموزش زبان فارسی در دانشگاه های کشورهای دیگر و مراکز ایران شناسی و اسلام شناسی ، برگزاری نشست های مشترک در جهت بزرگداشت چهره های شاخص فرهنگی و معرفی منابع شاخص تاریخ ، ادبیات و هنر فارسی ؛ بوده است و فعالیتهای زیادی که در 2 سال گذشته در دوره جدید ریاست سازمان اسناد و کتابخانه ملی برگزار شده است ، بر همین مبنا بوده است.
لیزنا: از شما برای اختصاص وقت و پاسخگویی به پرسشها سپاسگزاریم.

دیدگاه کاربران (0)
هنوز دیدگاهی برای این خبر منتشر نشده است.