این همه شخصیت‌های پویا و توانمند در حرفه، اما چرا اینگونه ایم؟!

لیزنا؛ رحمت الله فتاحی، معلم دانشگاه فردوسی مشهد:  در طول سه دهه گذشته، حرفه کتابداری و اطلاع رسانی در ایران شاهد تحولات و توسعه خوبی بوده است. طی این مدت، با افزوده شدن تعداد قابل توجهی از دانش آموختگان دکترای رشته کتابداری از دانشگاههای معتبر بین المللی و نیز از دانشگاههای ایران به گروه های آموزشی کتابداری و اطلاع رسانی کشور، و همچنین وجود تعداد زیادی از کتابداران با مدرک دکتر و ارشد، پویایی خاصی در این حرفه به وجود آمده است. شواهد این پویایی را می توان در زمینه های زیر مشاهده کرد:

- توسعه آموزش و برنامه های درسی (راه اندازی گروه های آموزشی در مقاطع سه گانه و در گرایشهای نو)،

- افزایش پژوهش و نشر (پایان نامه ها، انتشار کتاب و مجله)،

- گسترش فعالیتهای حرفه ای همچون تاسیس انجمن‌ها (بویژه انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران)، تاسیس خبرگزاری لیزنا، برگزاری همایشهای ملی و استانی، برگزاری کارگاههای آموزشی و مانند آنها.

- استقبال مجله ها و همایش‌های بین المللی از دریافت مقاله های ارزشمند کتابداران ایرانی،

- عضویت کتابداران ایرانی در هیئت تحریریه مجله های معتبر بین المللی،

- دعوت ناشران معتبر خارجی از کتابداران ایرانی برای نگارش فصل‌هایی از کتاب‌های تخصصی آنها،

- عضویت برخی از کتابداران شایسته ایرانی در کمیته ها و شوراهای تخصصی انجمنها و نهادهای بین المللی از جمله ایفلا،

- فعالیت تعدادی از کتابداران شایسته ایرانی به عنوان عضو هیئت علمی دانشگاههای معتبر در کشورهایی چون آمریکا، کانادا، انگلستان، استرالیا و مانند آنها،

- افزون بر این موارد، کتابداران توانسته اند به عنوان مدیران موفق و تاثیرگذار در کتابخانه ها، نهادهای ملی و بزرگ در کشور نقش آفرین باشند و طرح های بزرگ و دشواری را پیاده سازی کنند.

-سرانجام، برخی کتابداران شایسته توانسته اند به عنوان مشاور و یا پژوهشگر و یا مدیر در شرکتهای نرم افزاری کتابداری موفقیتهای چشمگیری داشته باشند.

در عین حال و با وجود این همه افراد پویا، توانمند و نوآور در حرفه، ما با چالش‌های بزرگی در سطح کشور روبرو هستیم. انتظار منطقی آنست که با وجود این همه افراد توانمند، حرفه ما در سطح ملی کارنامه موفقی داشته باشد، کارهای بزرگی در راستای تقویت حرفه انجام دهد، خدمات بایسته ای به جامعه ارائه کند تا مردم کتابداران و کتابخانه ها را به عنوان عناصر تاثیرگذار بر روند توسعه کشور بشناسند. اما شوربختانه اینگونه نیست. به نظر می رسد حرفه ما آنچنان تاثیرات مناسبی بر زمینه های مرتبط با رسالتها و ماموریتهای خود در جامعه نداشته است. دولتها نیز توجه درخوری به توسعه کتابخانه ها و مراکز اطلاع رسانی و استخدام دانش آموختگان رشته ما نداشته و ندارند. وضعیت استخدام و به کارگیری دانش آموختگان در مقایسه با تعداد دانشجویان شاغل به تحصیل در گروه های متعدد آموزشی تاسف بار است. این امر، یعنی عدم توازن بین تعداد دانش‌آموختگان و ظرفیتهای استخدامی (عرضه و تقاضا)، موجب ناامیدی و نارضایتی گسترده شده است.

اکنون این تضاد بین تعداد قابل توجه افراد پویا و کارآمد از یکسو، و چالشهای گسترده و متنوع در حرفه از سوی دیگر، بارزتر شده و پرسشهای زیادی را در ذهن حرفه مندان به وجود آورده است.

در طول ۲۵ سال گذشته، انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران تلاشهای زیادی را برای گردهم آوردن حرفه مندان، ایجاد انسجام حرفه ای، اشتراک تجربه و دانش و در نهایت پویایی و هم افزایی توانمندیها و تخصصها انجام داده است. برگزاری کنگره های سالانه انجمن و پیش نشستهای آن، برگزاری میزگردهای بحث تخصصی، برگزاری کارگاههای آموزشی، و انجام برخی طرحها، در واقع برای هم افزایی و بالابردن توان تاثیرگذاری حرفه بر جامعه بوده است. تعداد قابل توجهی از حرفه‌مندان (مدیران، کتابداران شاغل، اعضای هیئت علمی و دانشجویان) این تلاشها در راستای هم افزایی را ارج نهاده و با انجمن همکاری کرده اند.  در عین حال، به نظر می رسد هماهنگی، همفکری و همکاری در میان اکثریت افراد نخبه و تاثیرگذار در سطحی نیست که بتواند نیروی بزرگ و تاثیرگذاری برای هم افزایی را در راستای کارهای بزرگ به وجود آورد و چالشهای موجود را برطرف کند. به اصطلاح عامیانه، حرفه ما جزیره های جداگانه زیادی دارد که بدون ارتباطات کافی و نزدیک، در دریایی برای خود زندگی می کنند. بسیاری از گروه های آموزشی و اعضای هیئت علمی آنها، و همچنین دانشجویان آنها به پیروی از استادان خود، هیچ ارتباط حرفه ای با اهالی حرفه و انجمن برقرار نکرده و انگار وجود خارجی ندارند. به نظر می‌رسد که بود و نبود آنها تاثیری بر حرفه و هم افزایی حرفه ای ندارد. بسیاری از گروه های آموزشی نه همایشهای تخصصی برگزار می کنند، نه کارگاه آموزشی دارند، و نه در سایر مجامع علمی و حرفه ای (بویژه همایش‌ها) شرکت می نمایند. حتی شنیده شده که برخی از آنها دانشجویان علاقمند به مشارکتهای حرفه ای را از شرکت در رخدادهای علمی دلسرد و منصرف می کنند. مایه ناامیدی است وقتی می بینیم که از جمع حدود ۵۰ عضو هیئت علمی در گروه های آموزشی مستقر در تهران، و یا حدود ۱۵۰ عضو هیئت علمی در ایران، تنها تعداد انگشت شماری با انجمن همکاری داشته و در رخدادهای حرفه ای شرکت می کنند. این وضعیت نشان دهنده تعامل حرفه ای ضعیف و انسجام ناکافی، و گاه تقابل های خطرناک در حرفه ماست.[1]

در طول دو دهه گذشته، زنگ خطر در مقابل حرفه ما به صدا درآمده است. اکنون با توجه به کاهش بودجه کتابخانه ها، بازنشستگی بسیاری از کتابداران بدون وجود جایگزین، عدم استخدام کتابدار به اندازه مورد نیاز در کتابخانه ها، وضعیت کنونی دارد به سوی بحران پیش می رود. در این شرایط، تنها همفکری و هم افزایی حرفه ای می تواند نیروی لازم برای یافتن راه‌حلهای منطقی و کارآمد را شکل دهد. باید از درونگرایی و قطع ارتباط حرفه ای بیرون آمده و برای آینده حرفه چاره اندیشی کنیم. وجود اینهمه افراد توانمند و کارآمد می تواند نقطه امید حرفه باشد به شرطی که از توان و پویایی خود در راستای مشارکت بیشتر و تحقق هدفهای مشترک حرفه ای بهره گیرند. در این شرایط، بایسته است هر فرد، بویژه اعضای هیئت علمی، افزون بر وظایف آموزشی و پژوهشی خود، بخشی از توان و وقت خود را به فعالیتهای حرفه ای، همکاری عملگرایانه، و مشارکت در تحقق رسالتها اختصاص دهد. به یاد داشته باشیم که این یک انتظار منطقی و معقول است. به یاد داشته باشیم که با رویکرد کنونی نمی توانیم به موفقیت برسیم. ما نیاز داریم توانمندیهای فردی را به توانمندی جمعی و حرفه ای تبدیل کنیم. ما به سینرژی (هم افزایی مثبت) نیاز داریم. این نه تنها وظیفه حرفه ای است بلکه وظیفه ملی یکایک ما در راستای سربلندی ایران عزیز نیز به شمار می رود.

فتاحی، رحمت الله. این همه شخصیت‌های پویا و توانمند در حرفه، اما چرا  اینگونه ایم؟!». سخن هفته لیزنا، شماره 769،  19 آبان ماه ۱۴۰۴

------------------------------------------

[1]  پیشنهاد می کنم این نوشته و یادداشتهای ذیل آن را بخوانید:

فتاحی، رحمت الله. « خنثی سازی یا هم افزایی؟ مسئله جامعه ما این است ». سخن هفته لیزنا، شماره ۴۷۷، ۲۸ بهمن ۱۳۹۸.