از تجربه‌های نهفته در کتاب تا شکل‌دادن به دانش و خرد

لیزنا؛ رحمت الله فتاحی، معلم دانشگاه فردوسی مشهد: تجربه‌اندوزی یکی از شیوه‌های معمول انسانها برای تقویت ذهن خود، رسیدن به دانش و راه بردن زندگی به سبکی خردمندانه است. در طول زندگی و در روبروشدن با موقعیت های گوناگون، مجموعه ای از تجربه ها در ذهن انسانها ذخیره و به دانش تبدیل می شود تا در مواقعی که نیاز است مورد بهره برداری قرار گیرد. انسانهای هوشمند مجموعه تجربه های زیسته خود و دیگر انسانها را در ذهن خود ذخیره، سازماندهی و در نهایت تبدیل به دانش می کنند. همین تجربه ها و دانشها می تواند به شکل گیری خرد و جهان بینی در انسانها مدد رساند تا آنها بتوانند دیدگاه خود نسبت به زندگی فردی، اجتماعی و حرفه ای را تعالی بخشند، بهتر زندگی کنند و بهتر بر دیگران تاثیر بگذارند.

اما نکته مهم اینکه، انسانها از نظر شیوه تجربه آموزی و بهره گیری از تجربه ها چگونه دسته بندی می شوند؟ از دیدگاه نگارنده، آنها را می توان به سه گروه عمده دسته بندی کرد:

1-برخی از افراد، که شوربختانه بخش بزرگی از جامعه را تشکیل می دهند، تمایلی ندارند از تجربه های دیگران استفاده کنند بلکه آنها را نادیده می انگارند و خود دست به تجربه هر چیزی می زنند. آشکار است که تجربه کردن هر چیزی نه تنها می تواند وقت گیر و پرهزینه باشد بلکه می تواند بسیار خطرناک و آسیب زننده هم باشد. به همین دلیل است که جامعه گرفتار چالشها و آسیبهای فراوانی در زمینه های گوناگون و به شکلهای مختلف شده است. برای نمونه، یک نوجوان یا جوانی که می بیند برخی از دوستان محفلی اش سیگار می کشند میل پیدا می کند که خود او هم این کار را تجربه کند. او به آنچه جامعه، پدر و مادر، و نهادهای پزشکی در باره آسیبهای سیگار می گویند توجهی نمی کند و خودش می خواهد سیگار کشیدن را تجربه کند. هنگامی که آغاز به تجربه می کند و خود را همچون دوستانش می یابد ارضاء می شود و به سیگار کشیدن ادامه می دهد تا به اصطلاح، کم نیاورد. بدیهی است که چنین کاری بزودی به یک عادت بد و آسیب زننده تبدیل می شود و او نمی تواند آن عادت را کنار گذارد. بدتر از این کار، اعتیاد به مواد مخدر مانند هروئین، کوکائین، ماری جوانا و گردهای صنعتی و یا ورود به برخی رفتارهای خلاف عرف جامعه است که بسیار بسیار خطرناک است. همه تصور می کنند تجربه یکی دوبار مصرف مواد مخدر اشکالی ندارد و هر زمان که اراده نمایند می توانند مصرف را قطع کنند غافل از آنکه چنین کاری تقریبا محال است. آنان که می خواهند هر چیزی را خود تجربه کنند و از تجربه دیگران بهره نبرند همواره بازنده اند، خود آسیب می بینند و به دیگران نیز آسیب می زنند.

2-در مقایسه با گروه نخست، برخی افراد تمایل دارند تنها برخی چیزها را که آسیب زننده نیست تجربه کنند و سایر موارد را از تجربه های دیگران بیاموزند. چنین افرادی چنانچه وارد عرصه های مخاطره آمیز شوند و بخواهند خودشان آنها را تجربه کنند ممکن است آسیب بینند. در عین حال، ذهن آنها این واقعیت مهم را پذیرفته که تجربه های دیگران می تواند برایشان ارزشمند و راهگشا باشد و نباید آنها را نادیده انگارند. آشکار است که اینگونه افراد در طول زندگی و در ارتباط و تعامل با دیگران می توانند از تجربه های آنان بهره گیرند و تصمیمها و رفتارهای خود را عقلانی کنند. به همین دلیل است که برخی افراد کمتر آسیب می بینند زیرا تا اندازه ای از تجربه های دیگران استفاده می کنند.

3-دسته سوم آنهایی اند که تا جای ممکن تمایل به تجربه کردن شخصی همه چیز را ندارند بلکه تلاش می کنند حداکثر بهره را از تجربه ها و دانش دیگران ببرند. آنها معمولا افراد خوشفکر و محتاطی هستند و تمایل ندارند برای هر چیزی هزینه کنند و آسیب ببینند. چنین افراد هوشمندی در تعامل با هر کسی، هر رخدادی، هر موضوعی، و حتی هر ابزاری تلاش می کنند تجربه های موجود را کسب و در ذهن خود ذخیره و تبدیل به دانش کنند. تعاملات افراد با دیگران می تواند به شکل های گوناگون باشد از جمله ارتباط رو در رو و حضوری (فردی و گروهی)، شرکت در کلاسهای آموزشی، مشارکت در فعالیتهای گروهی، گوش دادن به تجربه های دیگران، تماشای فیلمها و گزارشهای تلویزیونی، مشارکت در شبکه های مجازی اجتماعی، و خواندن کتاب یا مقاله. در نهایت، همین تجربه ها و دانشهای راهگشاست که به آنها در موقعیتهای لازم کمک می کند تا هزینه ای و آسیبی را متحمل نشوند. افراد هوشمند و منطقی فراتر از محدوده دوستان و آشنایان خود به کسب تجربه و دانش می پردازند. آنها نه تنها تجربه های زمان حال را کسب می کنند بلکه تلاش می کنند هر آنچه تجربه های تاریخی و متراکم بشر در طول زمان، یعنی خرد جمعی است را به دست آورند.

آنچه که عملا در افراد دسته سوم، یعنی افراد خردمند رخ می دهد آنست که آنها بتدریج یک سیستم ایمنی هوشمند مبتنی بر انواع گوناگون تجربه های بشری و تجربه های زیسته خود در ذهن شکل می دهند تا در هر موقعیتی و برای هر مسئله ای، بهترین راه حل، منطقی ترین تصمیم و عقلانی ترین رفتار را پیش گیرند. چنین افرادی هر تجربه بشری را همچون تکه های یک پازل می دانند که می تواند به تکمیل شکل گیری یک تصویر یا طرحواره روشن کمک کند، نه آنکه به شکل پراکنده و بی ارتباط با هم در ذهن آنها فقط انبار شود. در حقیقت، آنها با این رویکرد یعنی بهره گیری از تجربه های بشری یک الگوریتم پیشرفته در ذهن خود ایجاد می کنند، هر مسئله ای را با رویکرد منطقی تحلیل و نتیجه گیری می نمایند تا در تصمیم گیری و رفتار دچار خطا نشوند.

تمرکز نوشته حاضر، تجربه آموزی از راه کتابخوانی، به منزله یکی از مناسبترین رویکردها برای کسب دانش، رسیدن به خردمندی، و شکل دادن یک جهان بینی متعالی در ذهن است. اصولا، تفاوت انسانها با هم و جوامع با هم در نوع جهان بینی آنها نهفته است. اندیشه ها و رفتارهای انسان ها تحت تاثیر جهان بینی آنهاست. بنابراین، آشنا شدن با تجربه های گوناگون (دانش متراکم بشری) و ارتقای شناخت از طریق کتابخوانی می تواند به خردمندی و شکل گیری جهان بینی متعالی در افراد کمک کند.

از سوی دیگر، آشکار است که هر فردی، حتی از دسته سوم، تنها می تواند با تعداد محدودی از انسانها (خانواده، خویشان، دوستان، همکاران، و دیگران) ارتباط حضوری داشته باشد و از تجربه های آنها در مقاطعی از زندگی بهره گیرد. از این رو، انسانهای خردمند تلاش می کنند منابع کسب تجربه را فراتر از این گستره جستجو نمایند، که نه محدود به زمان، نه مکان و نه فرهنگ و نه زبان باشد. بدین ترتیب می توان دریافت که مهمترین منبع و ابزار کسب تجربه و دانش بشری، «کتاب به منزله یک رسانه فراگیر و تاریخی» است.

درباره ارزشمندی کتاب و کتابخوانی، بیش از حد تصور، نوشته های ارزشمند از نگاههای گوناگون در دسترس داریم[1]. اکنون جامعه بشری آگاه است که کتاب تاثیر گسترده و ژرفی از از جنبه های فرهنگی، آموزشی، علمی، اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و حرفه ای بر زندگی قشرهای گوناگون جامعه دارد[2]. همچنین، نتایج بسیاری از پژوهشها نشان داده که رابطه معناداری بین میزان مطالعه افراد با سطح پیشرفتهای جامعه وجود دارد. یعنی هرچه میزان و کیفیت کتابخوانی بالاتر باشد، جامعه توسعه یافته تر و خردمندتر است. آمارهای سازمانهای جهانی همچون سالنامه آماری یونسکو این را آشکار کرده است. برعکس، پژوهشها نشان داده که آن بخش از جامعه که دچار کج اندیشی، خطا و آسیب به خود و جامعه می شوند، مانند معتادان، زندانیان، منحرفان اخلاقی و جنایتکاران (همان قشر نخست نامبرده در بالا که هر چیزی را خود می خواهند تجربه کنند)، اهل کتاب نیستند.

در این مقاله کوتاه، تلاش کرده ام ارزشمندی کتاب را از نگاهی دیگر مورد توجه شما قرار دهم. همانگونه که در مقدمه این نوشته مطرح کردم، تجربه اندوزی یکی از مهمترین رویکردهای بشر برای راهبری درست و خردمندانه زندگی است. این مهم باید از سوی فرهنگ جامعه، نظام آموزشی (بویژه در دوره های دبستان و دبیرستان)، رسانه های گروهی، و نهادهای اجتماعی و فرهنگی مورد پذیرش قرار گیرد و در مورد آن برنامه های کاربردی و هدفمند وجود داشته باشد. دانش آموزان، دانشجویان، هنرجویان، کارشناسان، کارکنان، مدیران، زنان خانه دار، کشاورزان، صنعتگران، تاجران، و همه قشرهای اجتماعی باید برای بهره گیری بیشینه از تجربه های بشری از دوره های تاریخی، از مکانها و از فرهنگهای گوناگون، ترویج کتابخوانی را به منزله یک رویکرد خردمندانه پیش گیرند. چنانچه این باور در افراد وجود نداشته باشد و یا در عمل به کار برده نشود، باید همچنان منتظر چالشها و آسیبهای کلان، درجازدن و حتی پسرفت همه جانبه جامعه بود.

در اینجا تنها چند نمونه از کتابهایی که حاصل سالها تجربه اندوزی انسانهای خردمند هستند و توانسته اند تاثیرات بزرگی بر اندیشه و رفتار جامعه بشری بگذارند نام می برم:

- کتاب «روانشناسی رشد، زبان و تفکر کودک»، منتشره در ۱۹۲۶، اثر ژان پیاژه (۱۸۹۶-۱۹۸۰). این دانشمند سویسی در طول زندگی خود و در ارتباط با رشد شناختی کودکان تلاش کرد تا تجربه های زیسته خود را به دقت ثبت، تحلیل، ارزیابی و ارائه دهد. او یکی از مهمترین نظریه پردازان روانشناسی رشد به شمار می آید که رشد شناختی کودک را شامل چهار مرحله می داند. کتاب نامبرده و کتابهای دیگر او (حکم و استدلال در کود، ۱۹۲۸، مفهوم دنیا در نزد کودک، ۱۹۳۰، و داوری اخلاقی از نظر کودک) در طول دهه های گذشته به منزله مرجع برای همه دانشجویان، دانش آموختگان، استادان و پژوهشگران حوزه علوم شناختی بوده است. در واقع، پیاژه تجربه های خود را به اطلاعات، سپس به دانش و علم تبدیل کرد و به علاقمندان حوزه علوم شناختی کمک کرد تا از آن در فعالیتهای آموزشی، علمی و حرفه ای خود بهره برند.

- کتاب «احساس بهتر، بهتر شدن و بهتر ماندن»، اثر آلبرت الیس، دانشمند آمریکایی (۱۹۱۳-۲۰۰۷). او در طول زندگی خود بیش از ۷۰ کتاب و نزدیک به ۱۰۰۰ مقاله علمی، برخی به زبان ساده و عامه فهم، نوشت. الیس نظریه های گوناگون و بسیار مهمی را برگرفته از تجربه های خود مطرح کرد که پایه مطالعات بعدی هزاران روانشناس قرار گرفت. به بیان دیگر، تجربه های او در نهایت به شکل نظریه در دسترس همگان قرار گرفته و همگان از آنها بهره مند شده اند. «نظریه عقلانی هیجانی» او یکی از مهمترین چارچوبهای پژوهش در حوزه درمانی و علوم شناختی است. برخی از آثار الیس به زبان ساده و برای مردم عادی نوشته شده تا براحتی از آنها برای راه بردن عقلانی زندگی خود بهره گیرند. کتاب نامبرده بالا (احساس بهتر، بهتر شدن، بهتر ماندن) نمونه ای از این رویکرد است که می تواند در بازنگری ذهنیت و رفتار انسان برای بهتر زندگی کردن بسیار سودمند باشد.

- آثار حوزه کتاب درمانی. یکی از رویکردهای بهره گیری از کتابها، استفاده از آنها برای کمک به درمان انواع مشکلات شناختی و رفتاری افراد بویژه کودکان و نوجوانان است. در واقع، نویسندگان آثار کتاب درمانی تلاش کرده اند تجربه های خود و سایر دانشمندان در زمینه بهره گیری از کتاب برای درمان های شناختی و رفتاری را تدوین و در دسترس همگان قرار داده اند. برخی از کتابها در این زمینه عبارتند از:

-نقش قصه در تغییر زندگی و شخصیت: قصه درمانی، نوشته میلتون اریکسون، ترجمه مهدی قراچه داغی. تهران: نشر اوحدی، ۱۳۷۵.

-قصه درمانی: گستره تربیتی و درمانی تمثیل. نوشته علی صاحبی. تهران: انتشارات ارجمند، ۱۳۸۹.

۱۰۱- داستان شفابخش برای کودکان و نوجوانان، کاربرد استعاره در درمان. نوشته جورج دابلیو بورنز، ترجمه علی محمد نظری. تهران: انتشارات آوای نور، ۱۳۹۷

-مجموعه کتابهای «بخوانیم، بیندیشیم، بهتر زندگی کنیم» با ۵ عنوان کتاب از مهری پریرخ در زمینه استفاده از داستان برای درمان مشکلات فکری و رفتاری کودکان از جمله پرخاشگری، ترس، اعتماد بنفس ضعیف، اندوه سوگ، و بیش فعالی دربرگیرنده محتوای علمی و نیز نمونه های فراوان از داستانهای ویژه کودکان است.

هزاران هزار کتاب دیگر که مبتنی بر تجربه اندوزی نویسندگان آنها هستند در دسترس جامعه است. کافیست از این به بعد هربار که به کتابفروشی ها یا کتابخانه ها می روید با این نگاه آنها را بررسی و مطالعه کنید.

سخن پایانی

مزیت کتاب، از دیدگاه مورد توجه در این نوشته، یعنی بهره گیری از تجربه های متراکم بشری و تبدیل آن به دانش و خرد را باید در ذهنیت جمعی، بویژه در عصری که رسانه های مجازی بشدت بر زندگی فرد فرد جامعه غالب شده اند برجسته کرد.  در این زمینه، وظیفه کتابداران بیش از بیش آشکار می شود زیرا آنها، نه تنها در طول دوره آموزشی خود با ارزش کتاب و کتابخانه آشنا می شوند بلکه در فضای مملو از کتابها و در جریان تعامل با کاربران کتابخانه (یعنی قشرهای گوناگون جامعه) و خدمت به آنها، در عمل شاهد تاثیر نیکوی کتاب بر زندگی انسانها هستند. کتابخانه باید تلاش کند آن دسته از افراد جامعه را که خود را دور از کتاب نگاه داشته و گرفتار تجربه آموزی از نوع آسیب زا و خطرناک کرده اند تشویق کند به دسته سوم بپیوندند و از تجربه های زیسته دیگران و خرد جمعی که در کتابها نهفته است بهره برند.

وقتی به یک کتابخانه یا کتابفروشی می رویم و مجموعه ای از کتابها با تنوع موضوعی بی نظیری را در برابر خود می بینیم به این بیندیشیم که هر یک از آن آثار دربردارنده تجربه گسترده و متنوع انسانهای بیشماری هستند که اکنون بدون محدودیت و به سادگی در دسترس ما قرار دارند. براستی شگفت انگیز است وقتی می بینیم که حتی در یک زمینه خاص و تخصصی، تعداد قابل توجهی کتاب منتشر شده است. جامعه باید بپذیرد که کتابخانه دربردارنده گستره ای از منابع دانش و در حقیقت، یک خردسرا به شمار می رود. این یکی از مزیتهای گوناگون حرفه کتابداری است که تجربه های متراکم بشری را در قالب کتاب در فراهم آورده، سازماندهی کرده و دسترس همگان قرار می دهد. بایسته است ارزش آن را درک و برجسته کنیم.   این یک امر مهم بویژه در جهان امروز می باشد که هجوم فضای مجازی و ابزارهای فریبنده آن بر زندگی فرد فرد جامعه غالب شده است.

کتاب نخواندن یعنی نادیده گرفتن انبوه تجربه جامعه بشری و ناچیز شمردن ارزش کتاب، و به سخنی دیگر، گرایش به سوی شر.

فتاحی، رحمت الله (1405). « ارزشمندی کتاب از نگاهی دیگر: از تجربه‌های نهفته در کتاب تا شکل‌دادن به دانش و خرد». سخن هفته لیزنا، شماره 788، 31 فروردین ماه 1405

 -----------------------------------------------

[1]  برای نمونه، می توانید به منابع زیر از نگارنده مراجعه کنید:

رحمت الله فتاحی. «باور به ارزشمندی خواندن». همایش ملی خواندن، سنندج، دانشگاه کردستان، ۲۸ و ۲۹ آبان ۱۳۹۴.

[2] رساله دکترای محمود سالاری با عنوان زیر نمونه دیگری از این پژوهشهاست:

واکاوی و تبیین عوامل عمده موثر بر فرهنگ مطالعه در ایران : ارائه مدلی متناسب برای توسعه فرهنگ مطالعه. گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۱.