مقاله های دیرسال در لباسی نو

لیزنا؛ یاشار هدایی نویسنده، پژوهشگر و منتقد ادبی:  شناسنامه کتاب "چند مقاله" را که نگاه می کنی، در سرشناسه با نام نویسنده، "ایران گرگین" و تاریخ تولدش مواجه می شوی: ۱۳۱۱. او بیش از هفت دهه است که مقیم اقلیم فرهنگ است و در جایگاه های معلمی، نویسندگی، پژوهش و ترویج علم، و شاید بیش از همه در عرصه ویراستاری، چهره ای تاثيرگذار بر این اقلیم بوده است.

"ایران گرگین" دانش آموخته فلسفه است و فعالیت فرهنگی خود را از سال ۱۳۳۴ شمسی با آموزگاری در پایه اول دبستان آغاز کرده است. او سالها در مرکز انتشارات آموزشی و در گروه مجلات پیک قلم زده است و از سال شصت، ویراستاری "فرهنگنامه کودکان و نوجوانان" را در شورای کتاب کودک عهده دار شده است.

مقالات کتاب "چند مقاله" پنج دهه پیش از این نوشته شده اند و اخیرا در قالب و لباسی نو منتشر شده اند. این کتاب شامل مقالاتی است که نویسنده در فاصله سال‌های ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶ در مجله های پیک به رشته تحریر درآورده است. او همکاری با مجلات پیک را از سال‌های آغازین دهه پنجاه آغاز کرده و در سال‌های ۱۳۵۶ و ۱۳۵۷، سردبیری پیک دانش آموز را عهده دار شده است.

سابقه مجلات پیک به ابتدای دهه چهل شمسی باز می گردد. انتشار این مجلات در قالب پیک های نوآموز، کودک، معلم، نوجوانان و جوانان، بنیادی نو در عرصه فرهنگ دهه های چهل و پنجاه به شمار می روند که با بنیان گذاری و مدیریت مرحوم "ایرج جهانشاهی" امکان پذیر شد. پس از انقلاب "مجلات رشد" جای گزین مجلات پیک شدند.

یکی از ثمرات انتشار این مجلات، ایجاد و تکوین سبک و زبانی مناسب در مقاله نویسی برای کودکان و نوجوانان بود. "ایران گرگین" شخصیتی است که هم حاصل این سبک و زبان است و هم از سازندگان آن به شمار می رود. او هم زمان فرزند و مادر چنین سبک و سیاقی است. سبک و زبانی که می توان در کتاب "چند مقاله" به وضوح دید.

در این کتاب علاوه بر معرفی کوتاهی از نویسنده و مقدمه ی کوتاه تر ناشر، با پانزده مقاله و یک مصاحبه روبرو هستیم. موضوع هفت مقاله، چهره نگاری از شخصیت های ادبی و فرهنگی است. پنج مقاله درباره "شاهنامه" است و سه مقاله نیز اختصاص به معرفی و تحلیل کتاب دارند. "قابوسنامه"، "تاریخ بیهقی" و "سیاست نامه" سه کتاب کلاسیکی هستند که در این مقاله ها معرفی و تحلیل شده اند. واپسین بخش کتاب اختصاص به مصاحبه ای دارد که روزنامه اعتماد در سال ۱۳۹۰ با نویسنده انجام داده است.

"چند مقاله"، کتابیست خوش دست و کم حجم، اما پربار. زبانی در خور نسل جوان دارد؛ اما منبعی غنی برای همه اهالی فرهنگ است و دایره مخاطبانش می تواند گسترده باشد. اطلاعات ارائه شده در کتاب، دقیق اند و تحلیل ها ژرف و پرمایه اند. اما به رغم این اوصافِ متنی، این کتاب به لحاظ فرامتنی، دو کاستی دارد.

"ایران گرگین" در مصاحبه اش با روزنامه اعتماد به این نکته اشاره کرده است که: "من عقیده داشتم که به کار بردن اصطلاحات و واژه های کمی بالاتر از رده سنی در جمله ای ساده و درست، ذهن بچه ها را به کار می اندازد و باعث خلاقیت می شود، اما آقای جهانشاهی معتقد بود پیک ها برای دانش آموزان سراسر ایران است نه ویژه شهرهای بزرگ، بنابراین برای آن که دشواری پیش نیاید در صفحه آخر پیک دانش آموز معنا و مفهوم واژه جدید که در نوشته به کار رفته بود، توضیح داده می شد." (صفحه ۱۲۵ کتاب)

در کتاب "چند مقاله"، به دفعات با واژه های دشوار روبرو می شویم و هم در پاره ای موارد با راهکار یا پاورقی معرفی معنای این واژه های دشوار. اما به نظر می رسد که این راهکار به اندازه کافی به کار بسته نشده است؛ چندانکه از پانزده مقاله مندرج در این کتاب، تنها یکی دو مقاله از پیوست پاورقی بهره برده اند. واژه ها و نام هایی چون "پرومته" و "ژوپیتر" در مقاله "آفریدن عظمت از رنج" که به زندگی "ونسان ون گوک" -نقاش هلندی- پرداخته است، از نمونه های آشکاری هستند که نیاز به بسط و ایضاح دارند.

کاستی دوم، مربوط به روزرسانی یا متناسب سازی مقاله ها برای مخاطب امروز است؛ نه به این‌ معنا که مقاله ها به واسطه زمان انتشار حاوی اطلاعات نادرست هستند، بلکه به این معنا که نیازمند متناسب سازی با زمان خواندن مخاطب کنونی هستند. به عنوان مثال در مقاله "رنگ و حرکت در نقاشی وازارلی" که به معرفی و زندگی "ویکتور وازارلی" -نقاش قرن بیستم- پرداخته است، مخاطب متوجه می شود که "وازارلی" در زمان نگارش مقاله -فروردین ماه ۱۳۵۵- شصت و هشت ساله بوده است. بنابراین سرنوشت وازارلی و کارنامه نهایی او برای خواننده امروزی مبهم می ماند. متن و نویسنده در ایجاد این ابهام نقشی ندارند؛ اما فرامتن می تواند در قالب یک پاورقی کوتاه علاوه بر ابهام زدایی، گذشته را بیش از پیش به امروز پیوند بزند و به جذابیت خواندن بیفزاید. قید تاریخ نگارش مقاله ها در مقدمه و یا در ذیل هر عنوان از مقاله، کتاب را بی نیاز از این نوع فرامتن نمی کند.

انتشار مقاله های "ایران گرگین" در لباسی نو، تلاشی ارجمند برای احیای متونی است که گذر ایام، مستورشان کرده؛ اما ناتوان از نشاندن گرد کهنگی بر آنها است: متونی که همچنان زبانی شسته و رفته دارند و از مفاهیمی ناب و بکر برخوردارند.

می توان به این رویه امیدوار بود و برای خواندن آثاری از این دست به انتظار نشست.

کتاب "چند مقاله" نوشته‌ی "ایران گرگین" به کوشش "محمدعلی منصوری" از سوی "شرکت تهیه و نشر فرهنگنامه کودکان و نوجوانان" در سال ۱۴۰۴ منتشر شده است.

هدایی، یاشار .«نگاهی گذرا به متن و فرامتن کتاب "چند مقاله" : مقاله های دیرسال در لباسی نو». ستون تورقی و درنگی و گوشه چمنی لیزنا: شماره  108، 30 اردیبهشت ماه 1405.