مقابله با آپارتاید علمی نیازمند اصلاح بیرونی و بازنگری داخلی است

به گزارش لیزنا، این پیش‌نشست به‌عنوان برنامه مقدماتی «نخستین کنگره بین‌المللی غلبه بر آپارتاید علمی» برگزار شد و در آن، غلامرضا امیرخانی، عضو هیئت علمی و رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مقصود فراستخواه، استاد موسسه پژوهش و برنامه ­ریزی آموزش عالی، غلامرضا فرنوش، مدیر منابع علمی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) و دبیر کنگره، سیدمهدی طاهری، مشاور رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و دانشیار دانشگاه علامه طباطبایی، رضا رجبعلی بگلو، دانشیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران و زینب پاپی، دبیر علمی نشست و استادیار سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، به طرح دیدگاه‌های خود درباره نسبت عدالت علمی، استقلال دانشگاهی، دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی، علم آزاد و حفاظت از میراث دیجیتال پرداختند.

امیرخانی: باید از ظرفیت کتابخانه‌ها برای گسترش نفوذ فرهنگی استفاده کرد

غلامرضا امیرخانی در این نشست با اشاره به تجربه نخستین مواجهه خود با اینترنت در دهه هفتاد گفت: از همان زمان که با اینترنت آشنا شدم، این ذهنیت در من شکل گرفت که این ابزار می‌تواند مرزهای جغرافیایی را بردارد و جلوی تبعیض علمی را بگیرد. امروز هم می‌بینیم که فضای مجازی امکان‌های آموزشی گسترده‌ای فراهم کرده، اما این به معنای پایان نابرابری علمی نیست.

 وی با تأکید بر نقش کتابخانه‌ها در عرصه ارتباطات بین‌المللی اظهار کرد: کتابخانه‌ها نسبت به بسیاری از نهادهای دانشگاهی کمتر درگیر فضای سیاسی بوده‌اند و همین موضوع امکان تبادل منابع و ارتباط علمی را همچنان حفظ کرده است. بسیاری از کشورها، به‌ویژه کشورهای غربی، سال‌هاست با برنامه‌ریزی دقیق از ظرفیت کتابخانه‌ها برای گسترش نفوذ فرهنگی خود استفاده می‌کنند.

 رئیس سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در ادامه با طرح این پرسش که آیا همه مشکلات به عوامل بیرونی بازمی‌گردد، افزود: ما هم باید از خودمان بپرسیم آیا در داخل کشور عدالت علمی را به‌طور کامل رعایت کرده‌ایم؟ آیا در جذب اعضای هیئت علمی و فراهم‌کردن فرصت‌های برابر کوتاهی نداشته‌ایم؟ اگر یک فرهیخته نتواند در فضای علمی کشور فعالیت کند، بخشی از مسئولیت متوجه خود ماست.

 امیرخانی همچنین با اشاره به برخی محدودیت‌ها در تعامل با چهره‌های علمی بین‌المللی گفت: در حوزه دیپلماسی فرهنگی باید بازنگری کنیم. گاهی چهره‌هایی که عمر خود را صرف ایران‌شناسی کرده‌اند، امکان حضور در کشور را پیدا نمی‌کنند و این مسئله بازتاب منفی در جامعه علمی جهان دارد. اگر می‌خواهیم با پدیده ناپسند آپارتاید علمی مقابله کنیم، اصلاح برخی سیاست‌های داخلی نیز ضروری است.

فراستخواه: بدون استقلال دانشگاهی، مبارزه با تبعیض علمی ناقص می‌ماند

مقصود فراستخواه در این نشست با قدردانی از سخنان امیرخانی، بر ضرورت «انصاف علمی» تأکید کرد و گفت: علم بنا به سرشت خودش جهانی و بین‌المللی است؛ علم ثروت مشاع بشری است و بخشی از هنجارهای علم‌ورزی، جهانی اندیشیدن و مشارکت در جامعه علمی جهانی است. وی افزود: اگر می‌خواهیم درباره آپارتاید علمی سخن بگوییم، باید از خودمان هم بپرسیم سهم ما در ایجاد یا رفع تبعیض چه بوده است.

وی با اشاره به چالش‌های درونی نظام آموزش عالی اظهار کرد: این وجاهت منطقی ندارد که همه مشکلات را به بیرون نسبت بدهیم و سیاست‌ها و ساختارهای خودمان را نادیده بگیریم. ما باید ببینیم در جذب هیئت علمی، در توزیع فرصت‌ها و در دسترسی به منابع تا چه اندازه عدالت را رعایت کرده‌ایم. فراستخواه تأکید کرد که تبعیض و «دیگری‌سازی» در سطوح مختلف می‌تواند به بازتولید نابرابری علمی بینجامد.

این استاد جامعه‌شناسی آموزش عالی با بیان اینکه «دانشگاه باید بخشی از زنجیره ارزش جهانی علم باشد»، افزود: اگر دانشگاه ایرانی نتواند در شبکه‌های علمی بین‌المللی عضو شود، همکاری مشترک داشته باشد و استاد راهنمای مشترک تعریف کند، از جریان جهانی علم عقب می‌ماند.» وی استقلال دانشگاهی را شرط اصلی توسعه علمی دانست و گفت: «بدون استقلال دانشگاه، دیپلماسی علمی شکل نمی‌گیرد و امکان تعامل پایدار با جهان فراهم نمی‌شود.

فراستخواه در پایان با اشاره به ضرورت بازنگری در سیاست‌های کلان آموزشی تصریح کرد: برای مقابله اخلاقی با آپارتاید علمی، باید ابتدا تبعیض‌های درونی را ببینیم و اصلاح کنیم. اگر ساختارها اجازه ندهند دانشگاه‌ها چابک و مستقل عمل کنند، نمی‌توان انتظار داشت که در سطح بین‌المللی از عدالت علمی دفاع مؤثر داشته باشیم.

فرنوش: هدف کنگره، اجماع‌سازی ملی و بین‌المللی برای مقابله با تبعیض علمی است

غلامرضا فرنوش، مدیر منابع علمی دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) و دبیر کنگره، در این نشست با اشاره به دستور کار برنامه گفت: هدف ما در این پیش‌نشست، تبیین مصادیق آپارتاید علمی، دریافت نظرات و پیشنهادات و در نهایت رسیدن به یک جمع‌بندی عملیاتی است. وی افزود: تحریم و تبعیض در سال‌های اخیر تشدید شده و در حوزه علم با مفاهیمی مانند تروریسم علمی و آپارتاید علمی روبه‌رو هستیم.

فرنوش با تعریف آپارتاید علمی اظهار کرد: وقتی تبعیض، جداسازی و سلب حقوق اساسی در تبادل علم و دانش اثرگذار شود، می‌توان از آپارتاید علمی سخن گفت. وی با اشاره به برخی مصادیق افزود: از رد مستقیم مقالات پژوهشگران ایرانی در برخی ناشران بین‌المللی تا محدودیت دسترسی به منابع و حتی ترور دانشمندان، همگی جلوه‌هایی از این پدیده هستند.

دبیر کنگره با بیان نمونه‌هایی از آنچه تبعیض در انتشار علمی خواند، گفت: در برخی موارد، مقالات پژوهشگران ایرانی حتی وارد فرآیند داوری نمی‌شود و صراحتاً اعلام می‌کنند امکان بررسی مقاله وجود ندارد.» وی تأکید کرد که این موارد باید مستندسازی شود و افزود: «در وزارت علوم سامانه‌ای برای ثبت مصادیق تحریم و تبعیض علمی ایجاد شده تا این موارد گردآوری و تحلیل شود و از طریق مجاری بین‌المللی پیگیری گردد.

فرنوش درباره اهداف کنگره تصریح کرد: ما به دنبال اجماع‌سازی ملی و بین‌المللی و ارائه راهکارهای ایجابی و سلبی برای مقابله با آپارتاید علمی هستیم. وی از برگزاری نخستین دوره کنگره در روزهای ۲۹ و ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ در مرکز همایش‌های بین‌المللی برج میلاد تهران خبر داد و گفت: انتظار داریم اساتید، پژوهشگران و دانشجویان با ارائه مقالات و ایده‌های خود در این مسیر مشارکت کنند.

طاهری: محدودیت دسترسی به پایگاه‌های علمی، مشارکت پژوهشگران ایرانی را تضعیف کرده است

سیدمهدی طاهری، دانشیار دانشگاه علامه طباطبائی، در این نشست با تمرکز بر مسئله دسترسی به پایگاه‌های اطلاعاتی و تأثیر آن بر مشارکت علمی گفت: آپارتاید علمی فقط یک مسئله سیاسی نیست؛ ابعاد اقتصادی، جغرافیایی، ساختاری و حتی مذهبی نیز در آن دخیل است، وقتی مراکز اصلی نشر و رتبه‌بندی در یک جغرافیای خاص متمرکز می‌شوند، به‌صورت ساختاری مشارکت مناطق دیگر محدود می‌شود.

طاهری با بیان تجربه‌ای شخصی اظهار کرد: در سال ۱۳۹۷ برای یک مأموریت علمی به دبی دعوت شدم، اما درخواست ویزای من رد شد و پس از پیگیری اعلام کردند دلیل آن، نام من بوده است. وی این موضوع را «مصداقی از تبعیض مذهبی در عرصه علمی» دانست و تأکید کرد: چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد آپارتاید علمی صرفاً به یک بعد محدود نمی‌شود.

وی با اشاره به مذاکرات پیشین با ناشران بین‌المللی گفت: در تعیین هزینه اشتراک پایگاه‌هایی مانند ساینس‌دایرکت، شاخص‌های اقتصادی برای برخی کشورها لحاظ می‌شود، اما برای ایران در نظر گرفته نمی‌شود. در مواردی حتی امکان ایجاد حساب کاربری، پرداخت هزینه انتشار یا دسترسی به استانداردهای بین‌المللی برای پژوهشگران ایرانی فراهم نیست و آی‌پی ایران مانع استفاده از منابع می‌شود.

این عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی با طرح پرسشی انتقادی تصریح کرد: اگر علم ماهیتی جهانی و مبتنی بر خرد جمعی دارد، چرا ملاحظات سیاسی بر انتشار و دسترسی آثار علمی تأثیر می‌گذارد؟ وی در پایان خواستار بررسی هم‌زمان ریشه‌های داخلی و خارجی این مسئله شد و گفت: برای خروج از وضعیت کنونی باید به‌صورت مستند، مصادیق تبعیض علمی را ثبت و پیگیری کنیم تا امکان مشارکت مؤثر پژوهشگران ایرانی در عرصه جهانی فراهم شود.

رجبعلی‌بگلو: کتابخانه‌ها باید بی‌طرفانه از دسترس‌پذیری همگانی علم دفاع کنند

رضا رجبعلی بگلو، دانشیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران، در ادامه نشست با تمرکز بر «کارکردهای کتابخانه‌ها در چارچوب علم آزاد» گفت: بحث من نگاهی از درون است. به عبارت دیگر نه غیریت‌سازی و نه متهم‌سازی بیرونی. اگر از آپارتاید علمی سخن می‌گوییم، باید وضعیت خودمان را نیز در نسبت با علم آزاد بررسی کنیم. وی تأکید کرد: کتابخانه‌ها می‌توانند به‌عنوان نهادهای بی‌طرف در میان کشمکش‌های سیاسی و اقتصادی ایفای نقش کنند و به‌عنوان هماهنگ‌کننده و تسهیل‌گر دسترسی آزاد به دانش عمل کنند. اگر از علم آزاد سخن می‌گوییم، این نهادها باید در میانه همه این تنش‌ها بایستند و از اصل دسترس‌پذیری برای همگان دفاع کنند.

او با تشریح مفهوم علم آزاد افزود: علم آزاد مجموعه‌ای از کنش‌های از پیش طراحی‌شده برای دسترس‌پذیری نتایج، داده‌ها و روش‌های پژوهش برای همگان است. دسترسی آزاد به بروندادهای علمی و مدیریت داده‌های پژوهشی، دو کنش اصلی این چارچوب‌اند. بگلو با اشاره به روندهای جهانی از سال ۲۰۱۲ تاکنون، از گسترش خط‌مشی‌های دسترسی آزاد در نهادهای پژوهشی بین‌المللی سخن گفت و اظهار کرد: در بسیاری از کشورها، داده‌های پژوهشی که با بودجه عمومی تولید می‌شوند، در اختیار عموم مردم جهان قرار می‌گیرند؛ کتابخانه‌ها نیز در این میان نقش واسطه و تضمین‌کننده شفافیت را دارند.

وی در ادامه با طرح یک پرسش انتقادی تصریح کرد: وضعیت ما در ایران چگونه است؟ آیا سیاست ملی مشخصی برای دسترسی آزاد به داده‌ها و بروندادهای علمی داریم؟ بگلو با اشاره به نتایج یک پیمایش درباره کتابخانه‌های دانشگاهی در دوره همه‌گیری کرونا گفت: در ایران نهاد متولی داده‌های باز وجود ندارد و سیاست کلان ملی برای دسترسی آزاد تعریف نشده است. حتی پایان‌نامه‌ها که تصور می‌شود در دسترس‌اند، برای کاربران خارج از کشور قابل بازیابی نیستند. این وضعیت چگونه می‌تواند به رؤیت‌پذیری علمی و اثرگذاری بین‌المللی ما کمک کند؟

دانشیار پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: اگر از نابرابری و آپارتاید علمی سخن می‌گوییم، باید به کنشگری آگاهانه و هدفمند در مسیر علم آزاد نیز بیندیشیم. ما نیازمند سیاست ملی، نگاه کلان و اراده مشترک هستیم. بدون داده آزاد، بدون زیرساخت شفاف و بدون پذیرش اصول جهانی علم آزاد، نمی‌توان از مشارکت مؤثر در نظام علمی جهان سخن گفت.

پاپی: حفاظت دیجیتال پیش‌شرط مشارکت علمی در شرایط محدودیت

زینب پاپی، استادیار سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران و دبیر علمی نشست، با تأکید بر پیوند میان صیانت از داده‌ها و عدالت علمی گفت: وقتی درباره تحریم و محدودیت صحبت می‌کنیم، یکی از مسائل ساده اما بنیادین، زیرساخت‌های فنی و نرم‌افزاری است. خیلی وقت‌ها نرم‌افزارهای ساده‌ای که برای کار پژوهشی نیاز داریم، در دسترس نیست و مجبوریم به شکل‌های دیگر به آن‌ها دسترسی پیدا کنیم. در بحث حفاظت از میراث دیجیتال، ما نگاه ملی نداریم؛ بیشتر درون‌سازمانی عمل می‌کنیم و حتی در سطح ملی هم هماهنگی کافی وجود ندارد.

وی افزود: حفاظت دیجیتال فقط آرشیو کردن و نگه‌داشتن فایل‌ها نیست؛ مسئله، دسترسی پایدار به دانش است. در جنگ، تخریب فیزیکی دیده می‌شود، اما در شرایط تحریم و محدودیت، تخریب نامرئی است؛ داده‌ها حذف نمی‌شوند، اما دسترسی به آن‌ها محدود می‌شود. زیرساخت منفجر نمی‌شود، اما عملاً امکان استفاده علمی از داده از بین می‌رود.

پاپی با اشاره به چالش‌های زیرساختی تصریح کرد: ما در حوزه خدمات ابری، نرم‌افزارهای تخصصی، لایسنس‌ها و تجهیزات فنی با مشکل مواجه‌ایم. گاهی به استانداردها دسترسی پیدا می‌کنیم، اما بعداً به‌دلیل تشخیص آی‌پی ایران، دسترسی قطع می‌شود. بخشی از محدودیت‌ها ناشی از تحریم‌های بیرونی است و بخشی نیز به محدودیت‌های داخلی خودمان برمی‌گردد؛ نتیجه این است که به‌جای تکیه بر بهترین استانداردهای جهانی، به حداقل‌های داخلی اکتفا می‌کنیم.

او در جمع‌بندی سخنان خود تأکید کرد: حفاظت دیجیتال باید به‌عنوان یک سند ملی دیده شود. ایجاد مخازن دیجیتال استاندارد، توسعه سامانه‌های متن‌باز پایدار، میزبانی داخلی داده‌ها، داشتن نسخه‌های پشتیبان در مراکز مختلف و اجرای استانداردهای متادیتا، ضروری است. اگر می‌خواهیم ظرفیت مشارکت علمی ایران در سطح ملی و بین‌المللی تقویت شود، باید اراده و راهبرد ملی برای صیانت از میراث دیجیتال داشته باشیم.

در پایان این برنامه، حاضران به طرح پرسش‌ها و دیدگاه‌های خود پرداختند و سخنرانان نیز به سؤالات مطرح‌شده درباره ابعاد مختلف آپارتاید علمی، الزامات علم آزاد و راهکارهای تقویت مشارکت علمی ایران در سطح بین‌المللی پاسخ دادند. لازم به ذکر است «نخستین کنگره بین‌المللی غلبه بر آپارتاید علمی» روزهای ۲۹ و ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵ در مرکز همایش‌های بین‌المللی برج میلاد تهران برگزار می‌شود.