وقتی توصیف کتابشناختی باید «سفر» کند؛ روایت فاز دوم ISBD for LRM

لیزنا؛ سعیده اکبری داریان، عضو هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران:

به گزارش لیزنا، سعیده اکبری داریان عضو هیئت علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران، مقاله کوتاهی درباره فاز دوم   «ISBD for LRM» با عنوان ISBD for LRM, Phase 2: Strengthening IFLA’s Content Standard for an Entity-Based, Online Environment  را به‌عنوان رئیس گروه بازنگری ISBD در IFLA Metadata Newsletter  منتشر کرد؛ مقاله‌ای که به‌جای ارائه یک «گزارش صرف»، روند و منطق تصمیم‌سازی در یکی از مهم‌ترین تحولات جاری استاندارد توصیف کتابشناختی ایفلا را توضیح می‌دهد.

محور مقاله: توصیف دیگر برای «یک رکورد محلی» نوشته نمی‌شود

در این مقاله تأکید شده است که محیط فراداده تغییر کرده و توصیف کتابشناختی دیگر صرفاً برای یک رکورد محلی واحد تولید نمی‌شود؛ بلکه باید میان سامانه‌ها و جوامع مختلف جابه‌جا شود، هنگام تبدیل همچنان معنادار بماند و از پردازش ماشینی در محیط‌های داده‌های پیوندی پشتیبانی کند. از همین رو، هم‌راستاسازی ISBD با مدل مرجع کتابخانه‌ای ایفلا (LRM) صرفاً یک تمرین نظری نیست، بلکه گامی عملی برای کاهش واگرایی پیاده‌سازی‌ها، افزایش تعامل‌پذیری و حفظ سازگاری معنایی داده‌ها در تبادل و استفاده مجدد عنوان شده است.

ISBD چیست؟ «استاندارد محتوایی» نه قالب داده

اکبری داریان در توضیح جایگاه ISBD یادآور می‌شود که ISBD در منطق ایفلا یک استاندارد محتوایی است؛ یعنی هدف اصلی آن حفظ ثبات معنایی توصیف کتابشناختی، مستقل از قالب‌های فنی و نرم‌افزارهای پیاده‌سازی است. در همین چارچوب، مقاله بر این نکته انگشت می‌گذارد که مسیر ISBD for LRM در عین هم‌راستایی با LRM، سازگاری عملی با RDA را نیز پشتیبانی می‌کند؛ رویکردی که می‌تواند به گذار تدریجی به توصیف موجودیت‌محور کمک کند، بدون آنکه پیوند با رویه‌های رایج در جامعه جهانی فهرستنویسی قطع شود.

مرور فاز اول ISBDM و انتشار آنلاین

در بخش دیگری از مقاله، فاز نخست با عنوان ISBD برای  نمود (ISBDM)» مرور شده است. به نوشته نویسنده، ISBDM یک پیاده‌سازی جزئی از LRM است که بر موجودیت «نمود[1]» تمرکز دارد و برای استفاده مستقل در محیط‌های موجودیت‌محور طراحی شده است. همچنین تأکید می‌شود که ISBDM دو بستر فنی اصلی را پوشش می‌دهد: کاربردهای داده‌های پیوندی باز و پایگاه‌داده‌های رابطه‌ای . نسخه عمومی آنلاین ISBDM نیز از سال ۲۰۲۵ در دسترس قرار گرفته است.

فاز دوم چه می‌کند؟ گسترش فراتر از «نمود»

بر اساس مقاله، فاز دوم اکنون آغاز شده و ISBD for LRM را فراتر از نمود توسعه می‌دهد؛ به این معنا که مجموعه عناصر مبتنی بر موجودیت برای سایر موجودیت‌های LRM نیز تدوین می‌شود. کار در این فاز بر اساس گروه‌هایی از موجودیت‌ها سازمان‌دهی شده است تا تصمیم‌گیری در حوزه‌های نزدیک، منسجم بماند و راه‌حل‌های ناسازگار برای مسائل مدل‌سازی تکرار نشود. در مقاله به گروه‌هایی مانند «اثر[2] و بیان[3]»، «مورد[4]»، «عامل‌[5]»، «مکان[6] و بازه زمانی[7]» و نیز «نام-نما[8]» اشاره شده است.

چرا «جزءنگری» و واژه‌پردازی مهم است؟

در بخش «دیدگاه علمی»، نویسنده توضیح می‌دهد که یکی از دشوارترین تصمیم‌ها در فاز دوم، تعیین سطح مناسب جزءنگری  برای صفات و روابط است: اگر عناصر بیش از حد کلی باشند، تمایزهای معنادار از دست می‌رود؛ و اگر بیش از حد ریز شوند، تولید و نگهداشت داده پیچیده و پرهزینه شده و سازگاری میان جوامع کاهش می‌یابد. به همین دلیل، این تصمیم‌ها «روش‌شناختی» تلقی شده و باید در برابر سناریوهای واقعی توصیف، تبادل، اعتبارسنجی و کشف کاربرمحور آزموده شوند. مقاله همچنین به ماهیت دوگانه واژگان کنترل‌شده اشاره کرده و رویکرد فاز دوم را در استفاده از آن‌ها «گزینشی» توصیف می‌کند.

مدیریت تغییرات: سبک اما قابل‌ردیابی

اکبری داریان در توضیح فرایند کار، به گردش‌کاری اشاره می‌کند که «سبک اما قابل‌ردیابی» طراحی شده است: پیشنهادهای اصلاحی به‌صورت نظر ثبت می‌شوند، سپس توسط گروه هماهنگی میان‌تمرکزی بررسی و یکپارچه می‌گردند و در نهایت پس از تصویب، در منبع اصلی اعمال می‌شوند. هدف این سازوکار، شفافیت، قابلیت حسابرسی و کاهش تفسیرهای متعارض در پیاده‌سازی عنوان شده است.

نقشه راه تا ۲۰۲۷

در پایان مقاله، نقشه راه پیش‌رو چنین ترسیم شده است: توسعه قیود، قواعد و مثال‌های کامل در سال ۲۰۲۶، ارائه گزارش پیشرفت در WLIC 2026، برگزاری وبینار فاز دوم و سپس ورود به بازبینی جهانی. بر اساس این برنامه، انتظار می‌رود اصلاحات ناشی از بازبینی جهانی در سال ۲۰۲۷ اعمال و ارسال نهایی برای تصویب در حدود اوت ۲۰۲۷ انجام گیرد.

جمع‌بندی

مقاله منتشرشده در IFLA Metadata Newsletter  نشان می‌دهد فاز دوم ISBD for LRM صرفاً توسعه یک فهرست از عناصر نیست، بلکه تلاشی است برای بازتعریف توصیف کتابشناختی در جهانی که داده‌ها باید فراتر از مرز سامانه‌ها معنا داشته باشند و در تبادل، تبدیل و استفاده مجدد، سازگاری معنایی خود را حفظ کنند.

رئیس گروه بازنگری ISBD همچنین با بیان امیدواری نسبت به مسیر پیشِ‌رو گفت تلاش خواهد کرد در دو سال مسئولیت خود و با همکاری اعضای همراه گروه، فاز دوم ISBD for LRM با کیفیت و انسجام پیش برود و سهمی در دیده‌شدن ظرفیت‌های حرفه‌ای کتابداران ایرانی در عرصه بین‌المللی داشته باشد.

-------------------------------------------------------
منبع:

Akbari Daryan, S. (2025). ISBD for LRM, Phase 2: Strengthening IFLA’s Content Standard for an Entity-Based, Online Environment. IFLA Metadata Newsletter, 11(2), 24–27. https://repository.ifla.org/rest/api/core/bitstreams/49008447-e972-4598-8678-23b1c965eb0f/content

------------------------------------------------------

[1] Manifestation

[2] Work

[3] Expression

[4] Item

[5] Agents

[6] Place

[7] Time

[8] Nomen